Пишува: НИКОЛАС РИД ЛАНГЕН / Project Syndicate
Ден по ден, недела по недела, судовите сė повеќе стануваат прва линија во борбата за зачувување на демократијата од популистите и авторитарците. Во Соединетите Држави, Врховниот суд неодамна ги сослуша усните аргументи во однос на одлуката на највисокиот суд на Колорадо за тоа дека Доналд Трамп нема право да биде на гласачкото ливче за претседател во таа држава, поради неговата улога во бунтот на 6 јануари, 2021 година во американскиот Капитол. И апелациониот суд пресуди против тврдењето на Трамп дека претседателите уживаат имунитет за било какво дејствие додека се на функција.
Понатаму, државниот суд во Њујорк тукушто му одреди казна од 354 милиони долари на Трамп за финансиска измама. Тоа е дополнителен износ, настрана од 83те милиони долари што поротата нареди да се платат во случајот каде Трамп беше обвинет за клевета на жена која успешно го тужела за сексуален напад. Покрај тоа што ќе му забрануваат да извршува каква било повисока улога во компанија со седиште во Њујорк во наредните три години, овие две пресуди најверојатно ќе му ги одземат на Трамп речиси сите негови расположиви парични средства.
Во меѓувреме, од другата страна на Атлантикот, конзервативната влада на Обединетото Кралство се обидува да донесе закон за релокација на мигрантите, кој има за цел да ја заобиколи одлуката на Врховниот суд на Обединетото Кралство од крајот на минатата година, со која се поништува слична легислатива. Во Израел, највисокиот суд во државата неодамна отфрли амандман на Основниот закон со кој би се ограничило сопственото овластување. А во Германија, Уставниот суд неодамна пресуди дека јавното финансирање може да биде одбиено на екстремно десничарската, антидемократската партија Ди Хејмат, што доведе до шпекулации дека би можел да разгледа сличен случај во кој е вклучена сė попопуларната Алтернатива за Германија (АфД).
Случајот со подобноста да се биде на гласачкото ливче пред Врховниот суд на Соединетите Држави може да испадне дека е еден од најважните во историјата на САД. Откако Врховниот суд на Колорадо пресуди дека улогата на Трамп во бунтот на 6 јануари му забранува да извршува високи функции, стана неизбежно дека највисокиот суд ќе мора да се вмеша.
Откако го прифатија случајот, судиите ќе мора да одлучат дали ќе го блокираат враќањето на Трамп на претседателската функција, знаејќи дека тој ветил дека ќе предизвика „хаос” доколку пресудат против него. Но, дури и следбениците на Трамп да предизвикаат неред, американскиот сиситем на демократија – кој е дизајниран да ги одврати демагозите – ќе се одржи. Спротвно на тоа, ако судиите ја отфрлат одлуката на Колорадо, како што се чини веројатно, иднината на американската демократија може да биде препуштена само на мал дел од гласачите во клучните неопределени држави.
Судовите и законот се испреплетени со американскиот политички живот речиси од основањето. Во 1835 година, Алексис де Токвил забележал дека „Ретко се појавува политичко прашање во Соединетите Држави кое, порано или подоцна, не е решено во судско прашање“. Ова не беше претерување. Во 1803 година, Врховниот суд го потврди, во Марбури против Мадисон, своето овластување да разгледува и, доколку е неопходно, да укинува легислатива, поставувајќи се себеси како конечен арбитер во однос на значењето и барањата на Устават на САД.
Иако Америка одамна е водечка демократија во светот, малку земји го усвоиле нејзиниот судски модел. Во рамките на САД, суверенитетот на Судот се зема речиси здраво за готово, со само повремени шумови на несогласување. Но, многу набљудувачи на други места се вознемирени од идејата дека неколку мажи и жени во црни наметки би можеле да одлучуваат, да речеме, за формирање на национална банка или за законитоста на ропството. Иако речиси секоја демократска земја има Уставен суд, малкумина се толку политички оптоварени како американските. Наместо тоа, се очекува тие да се покоруваат на избраните функционери.
А сепак, популистичката политика сė повеќе ги затегнува уставните поредоци на многу земји, што доведува до повеќе случаи на судови кои се потврдуваат на нови начини. Добар пример е обидот на десничарската администрација на Израел да му забрани на Врховниот суд на земјата да ја разгледува „разумноста на одлуката на владата, премиерот или кој било друг министер“.
Минатиот месец, Врховниот суд на Израел го отфрли тој закон. Следејќи ги стапките на нивните американски колеги, судиите утврдија дека Судот – не Кнесетот, не владата и не претседателот – е највисоката власт во однос на значењето и барањата на основни закони на Израел.
Во Обединетото Кралство, каде судовите одамна се опишани како „лавови под тронот”, минатогодишното отфрлање на владиниот закон за релокација на мигрантите сугерира дека судиите ќе излезат од сенките кога е потребно. Обидот на владата да ги испрати барателите на азил во Руанда, пресуди судот, претставува кршење и на меѓународното и на домашното право, затоа што – спротивно на тоа што го тврди Министерството за надворешни работи – Руанда не се квалификува како безбедна земја за преселување.
Не е јасно што ќе се случи ако владата на премиерот Риши Сунак успее да усвои закон со кој Руанда се прогласува за „безбедна“, едноставно затоа што ниту една британска влада досега нема усвоено легислатива чија единствена цел е да ја негира реалноста. (Всушност, Руанданците кои бараат политички азил во Обединетото Кралство веќе се побројни од оние кои Обединетото Кралство се обидува да ги испрати во Руанда).
Ако традиционалната концепција на Обединетото Кралство за парламентарен суверенитет важи, Врховниот суд ќе биде обврзан да го прифати овој исход Алиса во земјата на чудата. Сепак, дури и ако судиите покажат дека не сакаат да ја соборат уставната количка со јаболка во овој конкретен случај, пошироката промена во судската власт е јасна, како во Британија, така и меѓународно.
За да го преживеат овој период на популистички напади врз демократскиот поредок, судовите ќе треба да ја прифатат нивната соодветна улога како арбитри на правдата. Тие знаат дека нивните одлуки не може да се потпираат на емотивните каприци на Трамп или Борис Џонсон. Тие мора да го следат разумот, преседантот и законот.
Во време на зголемен популистички притисок, очигледната демократска неодговорност на судството веројатно ќе се покаже како една од неговите фундаменталните силни страни, а не слаби страни. Тие можеби сега ќе бидат последните гаранти на демократскиот уставен поредок.
Николас Рид Ланген, го уредува LSE Public Policy Review и пишува за британскиот устав за The Justice Gap.
Превод: Н. Цветковска
Текстот е преземен од Project Syndicate и објавен на FRONTLINE. Линк до оригиналот: Judgment Days for Democracy. Понатамошно преземање не е дозволено без писмена дозвола од Редакцијата.
