Две книги од Македонија „Приказни од Sунливото Море“, роман за деца и млади на Билјана С. Црвенковска (издание на „Чудна шума“) и „Тони“, роман на Румена Бужаровска (издание на „ТРИ“) влегоа во седумте дела во регионалниот книжевен избор „Штефица Цвек“ за 2025 година што вчера беше објавен во Подгорица.
„Штефица Цвек“ е некомпетитивен избор кој четврта година по ред ги обединува најзначајните дела од БХСЦ и македонското јазично подрачје, создадени од феминистички, антифашистички, еколошки, антиколонијални и други левичарски перспективи. Досега презентиран во Белград, Загреб и Сараево, овој уникатен избор е препознаен како простор за афирмација на гласови што ги поместуваат границите на литературата и општествениот ангажман.
Четвртото издание на „Шефица Цвек“ уште еднаш собра богат и разновиден корпус од современата книжевна продукција од регионот. Оваа година за изборот „Шефица Цвек“ беа номинирани повеќе од 100 книжевни наслови објавени во текот на 2024 година на македонски или БХСЦ јазиците. Првото жири, кое го сочинуваа Ивана Голијанин, Филип Кучековиќ, Душица Лазова, Марија Божиќ и Борисав Матиќ, имаше задача да го прегледа и евалуира овој богат корпус и изборот да го сведе на 22 книги.
Потоа, второто жири – кое го сочинуваа Марија Бошковска, Ивана Дражиќ и Матеј Вребац го донесе финалниот избор на „Штефица Цвек“.
Долж остриот нож лета птица, Тања Ступар Трифуновиќ (Лагуна)
Романот на зрел и чувствителен начин зборува за војната и загубата, но избегнува да западне во замката на воениот роман – не создава херојски, бинарни приказни, туку ја прикажува страната на војната што обично останува невидлива. Ги покажува сите жртви, без оглед на страната, и особено ја истакнува тивката храброст на оние што ретко се слават – децата, жените, старите лица. Во фрагментираната, поетски згусната проза, гласот на тинејџерката Вања испишува универзална приказна за губење дом, растење во страв и молк, и за општество што свртува глава од насилството. Контрастот меѓу широчината на морето и тесниот селски простор, како и паралелната судбина на Милена, откриваат длабоки, премолчени рани – од колективна траума до сексуално насилство – и покажуваат како војната се преселува „внатре“ во телата на луѓето. Ова е зрел, потребен роман што го проширува полето на регионалната (по)воена проза.
Како се кршат тањирчиња, Мак Маслаќ (Дурије, 2024)
Збирката поезија Како се кршат тањирчиња се издвојува по духовитоста, формалната разновидност и јасно артикулираната квир перспектива. Додека истовремено нè насмејува и разнишува, Маслаќ создава повеќеслоен поетски глас кој го мисли телото како простор на еуфорија и траума, идентитетот како процес, а заедницата како потпора. Со хумор, поп-културни референци и интимни сцени, ја гради уверливата целина. Посебно се издвојува освежувачкиот тон и храброста за отворањето на проблемите поврзани со родот, љубовта и семејните односи, без патетика, и со мерка и стил. Оваа книга ги поместува границите на регионалната квир книжевност: читлива, остра и емотивно прецизна, а естетски промислена и изведбено сигурна.
Празни куќи, Данка Ивановиќ (Партизанска книга)
Смелиот деби роман на Данка Ивановиќ ја претвора поетската згуснатост и прозната фрагментарност во читливо, духовито и емотивно моќно штиво. Мозаичната форма од куси поглавја, понекогаш само една реченица, гради семејна генеалогија на загуби и наследства. Насловниот мотив „празни куќи“ (во црногорската традиција куќи без мажи) – ја отвора централната тема: растење меѓу силни жени и сеќавања што носат повеќе прашања отколку заклучоци. И покрај фрагментарноста, романот е жив, топол и забавен, со суптилен, ироничен, понекогаш и циничен хумор. Извонредната употреба на јазикот, интертекстуалната густина и метатекстуалниот слој (за читањето и пишувањето) никогаш не се само форма, туку органски дел од целината. Празни куќи нуди критички увид во патријархалните модели, бирократскиот апсурд, насилството и притисоците на идеалите за убавина. Со иронија ги превртува критериумите на „полната“ куќа и ја враќа полнокрвноста на женскиот глас и искуство. Ивановиќ од „празнината“ создава поетика на присуство и книжевно освежување.
Приказни од Ѕунливото Море, Билјана С. Црвенковска (ИД-Концепт / Чудна шума, 2024)
Оваа книга за деца ја препорачуваме на сите читатели, големи и мали, бидејќи раскажува приказна преполна со фантазија, а сепак се занимава со реални и актуелни „жешки“ теми. Во магичниот универзум што Црвенковска го гради, низ авантура по авантура, протагонистот Ален ги обработува темите на врсничкото насилство, родовите предрасуди, еколошката свест и прифаќањето на различноста. Преку сонувањето и откривањето, Ален расте и стекнува храброст да им се спротивстави на насилниците, а процесот на иницијација е вешто изграден и примерен за најмладите читатели. На јазично ниво, книгата не разочарува: изразот е чист и јасен, а јазикот игрив. Игривоста се постигнува со смело воведување новоизмислени зборови и оживување на заборавени изрази. Јазикот има клучна улога во создавање на наративна динамика што го вовлекува читателот во светот на Ѕунливото Море.
Папочна врвца, Лусија Тунковиќ (Фрактура, 2024)
Автофикцискиот роман-дебитант на Лусија Тунковиќ е вистински книжевен подвиг од првата до последната страница. Опишувајќи го растењето и созревањето во мал град во суровите поствоени и посттранзициски времиња, авторката создава општествена хроника и интимен дневник во кој слоевите на траума – генерациска, класна, семејна – постепено се лупат. Во овие сеќавања, што се протегаат од најраното детство до приказни од женската страна на семејството, сè е подложено на критика. А кога велиме сè, мислиме на сите окови на патријархатот и капитализмот – нивната сеопфатност и штетата што ја предизвикуваат на сите. Гласот на нараторката, истовремено ранлив и бесен, создава лик на млада жена што се обидува да се соочи со (наследените) трауми и сопствените пукнатини. Присутна е младешката лутина, стилот е свеж, искрен и сетилен, а јунакињата (анти)хероина – несовршена, без извинувања, блиска и поддржана од читателот. Папочна врвца нè освои со својата храброст да зборува за трауми и табуа без патетика, феминистички и книжевно уверливо.
Столица без наслон, Данијела Репман (Трети трг)
Нежна, хумористична, понекогаш себична и искрена до болка е нараторката во романот Столица без наслон. Следејќи го текот на нејзините мисли во исповедна и фрагментирана нарација, книгата отвора теми како смртта, депресијата, животот со попреченост и обидот за бегство од дисфункционална средина. Бегството не е романтично, туку исполнето со вина и желба за самоодржување. Благодарение на нефилтрираната искреност, нараторката не одбива, туку повикува на емпатија. Иако миграцијата на Запад не е нова тема, тука бегството добива нова димензија, станува начин да се избегне предодредената судбина што ја носат животните трагедии.
Тони, Румена Бужаровска (ТРИ)
Во „Тони“, Румена Бужаровска храбро се оддалечува од женската перспектива карактеристична за нејзините претходни дела и создава нарација од гледна точка на еден емоционално дисфункционален и нарцисоиден маж. Јазикот е остар и јасен, нарацијата динамична и постојано изненадува со пресврти. Во комбинација со мајсторската употреба на хумор и иронија, романот е лесно читлив и вознемирувачки во исто време. Бужаровска остроумно и искрено го вовлекува читателот во светот на Тони – производ на емоционална незрелост, патријархат и класна привилегија наследена од таткото. Романот е лесен за читање, но тежок за процесирање. Токму затоа „Тони“ се издвојува како потребен, провокативен и незаборавен дел од оваа селекција.
Книжевниот избор „Штефица Цвек“ го организира поширокиот регионален колектив на Побунети читателки, и со пддршка на организациите Побунети читателки (Србија), Културтрегер / Букса (Хрватска), Нараториум (Босна и Херцеговина) и Коалиција МАРГИНИ (Северна Македонија), со поддршка од Реконструкција женски фонд (Србија).
