Во поголемиот дел од светот, презимето е клучен дел од идентитетот – го наследуваме од семејството, го носиме низ генерации и преку него се поврзуваме со минатото. Во Исланд, меѓутоа, ова правило речиси и да не важи.
Таму, најголем дел од населението воопшто нема класични презимиња. Наместо тоа, се користи систем што изгледа едноставно, но носи длабока културна логика.
Името кажува чиј си – не од кое семејство
Исланд користи патронимија, а поретко и матронимија. Тоа значи дека „презимето“ не е фамилијарно, туку се формира од името на родителот.
Ако таткото се вика Jón, неговиот син ќе се презива Jónsson (Јонов син), а ќерката Jónsdóttir (Јонова ќерка).
Следната генерација ќе има сосема друго „презиме“, бидејќи ќе се поврзе со името на својот родител, не со дедото или со семејната линија.
На тој начин, презимето не е ознака на лоза, туку описна информација.
Мала земја, јасен идентитет
Исланд има малку над 380.000 жители. Во таква заедница, каде што луѓето често се познаваат или барем се поврзани преку неколку степени, потребата од класични презимиња никогаш не била силна.
Наместо тоа, фокусот останал на личното име.
Дури и во официјални ситуации – телефонски именик, администрација, па и во парламентот – луѓето се ословуваат по име, не по „презиме“.
Правило за еднаквост
Овој систем има и силна општествена порака.
Во Исланд, презимето не носи статус. Не постои „познато семејство“ чијашто тежина автоматски се пренесува преку името. Секој започнува од своето лично име, без симболичка хиерархија.
Затоа исландското општество често се опишува како рамно и неформално – дури и премиерот се ословува по име.
Законот го чува системот
Ова не е само обичај, туку и законска рамка. Исланд со децении имал строги правила за имиња, вклучувајќи и специјална комисија што одобрува нови имиња.
Класични презимиња се дозволени главно ако се наследени од странско потекло или ако семејството ги носело со генерации.
Со тоа, државата свесно го заштитува културниот модел.
Уште во 1925 година, Исланд донел закон со кој се забранува усвојување нови семејни презимиња, со цел да се зачува системот на патронимија и матронимија – практика што, и покрај историските исклучоци, денес ја користат околу 80% од населението, информираат исландски аналитиичари.
Според исландскиот закон за лични имиња, граѓаните можат да користат патроним или матроним како „презиме“, а брачниот партнер може да го користи презимето на другиот само како дополнително средно име, но не и како замена за сопствениот идентитет.
Проблеми во дигиталната ера?
Интересно е што овој систем, кој функционирал совршено со векови, денес понекогаш создава практични проблеми – особено во меѓународни бази на податоци, авиокомпании и дигитални формулари што „бараат презиме“.
Но Исланѓаните ретко го доживуваат тоа како причина за промена. За нив, системот не е бирократска слабост, туку културна вредност.
Име како идентитет, не како бренд
Исландскиот пример покажува дека идентитетот не мора да биде врзан за фамилијарен „бренд“.
Во општество каде што личноста е поважна од лозата, името е доволно.
Затоа, кога ќе слушнете дека во Исланд „нема презимиња“, тоа не значи дека нема ред – туку дека редот е поставен по поинаква логика.
Редакција Фронтлајн
