Black Friday денес е препознатлив како ден на масовни попусти, агресивен маркетинг и глобална шопинг-еуфорија, но неговото потекло е далеку помалку гламурозно. Зад модерниот комерцијален спектакл стои приказна која започнува со урбан хаос, полициски термин и постепена трансформација на потрошувачката култура во втората половина на 20 век.
Терминот Black Friday првпат се користи во 1950-тите години во Соединетите Американски Држави, поточно во Филаделфија. Тамошната полиција така го нарекувала денот по Денот на благодарноста, поради екстремниот сообраќаен метеж, огромните гужви и зголемениот број инциденти. Илјадници луѓе доаѓале во градот истовремено поради шопингот и традиционалниот фудбалски натпревар, што за јавните служби значело исклучително напорен ден.
Од локален проблем во Филаделфија до светски економски феномен
Во почетокот, називот имал исклучиво негативна конотација. Сепак, трговците брзо сфатиле дека зад хаосот стои огромен комерцијален потенцијал. Во деловната терминологија, изразот „да се биде во црно“ означува профит, за разлика од „во црвено“, што значи загуба. Токму преку оваа интерпретација, Black Friday постепено бил репозициониран како ден кога продавниците почнуваат да остваруваат значителна добивка пред божиќната сезона.
Клучна улога во неговото институционализирање имала и традиционалната Парадата на Macy’s во Њујорк, организирана од трговскиот синџир Macy’s. По завршувањето на парадата, продавниците симболично давале знак за почеток на празничната куповна трка. Така, петокот по Денот на благодарноста постепено станал официјален старт на сезоната на шопинг.
Со текот на децениите, Black Friday ја надминал американската рамка и се проширил глобално. Со појавата на онлајн-продавниците и транснационалните брендови, овој ден станал дел од потрошувачката култура и во Европа, Азија и регионот, иако голем дел од земјите воопшто не го одбележуваат Денот на благодарноста. Денес, Блек фрајдеј е повеќе економски отколку културен настан.
Современата практика покажува дека Блек фрајдеј одамна не трае само еден ден. Попустите често започнуваат една до две недели порано, продолжуваат преку целиот викенд и кулминираат со т.н. сајбер понеделник, наменет за онлајн-купување. На тој начин, класичниот концепт се претвори во долгорочна продажна кампања, во која конкуренцијата се води преку алгоритми, реклами и логистика.
Паралелно со неговиот раст, се зголемува и критиката. Еколошките организации укажуваат на прекумерната потрошувачка, зголемениот отпад и краткиот животен век на производите, додека синдикатите предупредуваат на условите во кои работат вработените во трговијата и дистрибуцијата. Како реакција на ова, се појави и иницијативата „Buy Nothing Day“, која го промовира целосното воздржување од купување како форма на протест.
И покрај спротивставените гледишта, Блек фрајдеј останува еден од најјасните симболи на современиот глобален консумеризам. Од локален проблем во Филаделфија до светски економски феномен, неговата еволуција ја отсликува трансформацијата на општеството, пазарот и односот кон купувањето во 21 век.
Редакција Фронтлајн
