Прашањето за полагањето на правосудниот испит на албански јазик повторно ја отвори старата политичка рана, но овојпат и сомнежот дека зад меѓусебните препукувања се крие нешто повеќе – подготовка на теренот за предвремени парламентарни избори. Закана за напуштање на Владата од страна на Максим Димитриевски, остра реплика од Изет Меџити, а од ВМРО-ДПМНЕ и премиерот Христијан Мицкоски засега нема директна реакција на политичката пресметка меѓу коалициските партнери.
Лидерот на ЗНАМ и градоначалник на Куманово, Максим Димитриевски, најави дека неговата партија е подготвена да ја напушти владината коалиција доколку се прифати правосудниот испит да се полага и на друг јазик освен македонскиот. Во интервју за Сител тој порача дека ЗНАМ нема да прифати такво решение, оценувајќи дека станува збор за прашање што ги засега уставниот поредок и функционирањето на правосудниот систем.
Димитриевски најави и дека ќе побара лидерска средба со коалициските партнери за да се дефинираат црвените линии. Со тоа, прашањето за испитот доби и коалициска димензија: дали ЗНАМ навистина е подготвен да ја напушти Владата или станува збор за политичко позиционирање пред можен нов изборен циклус?
ЗНАМ веќе еднаш се закануваше дека ќе ја напушти Владата – и остана во неа
Ова, инаку, не е прва закана на ЗНАМ за напуштање на владината коалиција. Уште во јули 2024 година, само неколку недели по формирањето на Владата, Димитриевски предупреди дека неговата партија ќе ја напушти владејачката гарнитура доколку се повтори ситуацијата со истакнувањето на албанското знаме на координацијата на Изет Меџити со министрите на ВЛЕН во Владата.
Поминаа повеќе од две години, ЗНАМ остана во Владата, а најавеното напуштање не се случи. Сега повторно слушаме слична закана, овојпат поради правосудниот испит.
Оттука, сосема легитимно е прашањето колку сериозно треба да се сфатат ваквите најави на Димитриевски. Дали станува збор за вистински црвени линии од кои ЗНАМ нема да отстапи или за политички пораки што се активираат кога на партијата ѝ е потребно да го мобилизира сопственото гласачко тело? Две години подоцна, јавноста сè уште чека да види дали заканата за напуштање на Владата е политичка одлука или само уште една реторичка алатка во коалициското надмудрување.
Меџити му порача на Димитриевски да си оди и од Куманово
Одговорот од Изет Меџити, еден од лидерите на ВЛЕН, не беше помалку остар. Во емисијата „Verdict“ на МРТ 2, тој му порача на Димитриевски дека, ако му пречи албанскиот јазик, треба да ја напушти и градоначалничката функција во Куманово, кое е двојазична општина.
„Ако му пречи албанскиот јазик, Куманово е двојазично и треба да ја напушти градоначалничката функција. Ако му пречи албанскиот јазик, таблата пред Владата е на македонски и на албански јазик, па тогаш неговите министри не треба да бидат во Владата. Ако му пречи албанскиот јазик, Собранието е двојазично и неговите пратеници не треба да бидат во Собранието“, изјави Меџити.
Тој го обвини Димитриевски дека од промовирање граѓански концепт преминал кон ултранационалистички позиции и оцени дека неговата изјава е дел од предизборна активност и политички фолклор.
Мицкоски меѓу коалициските партнери – без директен одговор
Во целата оваа политичка пресметка, вниманието се насочува и кон премиерот Христијан Мицкоски и ВМРО-ДПМНЕ. Засега нема директна партиска реакција од ВМРО-ДПМНЕ на меѓусебните прозивки на коалициските партнери, додека Мицкоски одби да ја коментира заканата на Димитриевски дека ЗНАМ може да ја напушти Владата.
Премиерот, сепак, го повтори ставот за комбиниран модел на полагање на правосудниот испит. Според него, делот поврзан со додипломските студии би се полагал на јазикот на кој кандидатот го завршил високото образование, додека делот во кој се симулира судска постапка би останал на македонски јазик.
Со други зборови, Мицкоски го образложува предлогот, но не влегува во директно соочување со заканата на својот коалициски партнер. Дали станува збор за тактичко избегнување на конфликтот или за обид да се остави простор за договор, засега останува отворено прашање.
Опозицијата веќе го гледа изборното сценарио
СДСМ и Алијансата за Албанците ја отворија токму можноста дека зад оваа политичка драма се подготвува терен за предвремени парламентарни избори.
Од СДСМ оценија дека Димитриевски и ЗНАМ преку прашањето за правосудниот испит му создаваат алиби на Мицкоски за распишување предвремени избори. Според нив, целта е да се создаде привид на судир во владината коалиција и вниманието да се пренасочи од други проблеми.
И Алијансата за Албанците оцени дека Димитриевски ја користи темата за политичка промоција и дека најавата за напуштање на Владата е поврзана со очекувањето за предвремени избори.
Секако, ова се политички оценки на опозициските партии, а не потврда дека постои договор или утврдено сценарио за избори. Но, фактот дека можноста за предвремено гласање веќе е дел од јавната политичка дебата не може да се игнорира.
ДУИ инсистира на јазичните права, но дали има нова реакција?
ДУИ и претходно реагираше на предлогот за комбинирано полагање на правосудниот испит. Партијата инсистира дека можноста за полагање на албански јазик е уставно и законски загарантирано право, а не прашање за дополнителни политички договори и компромиси.
Во реакцијата од 20 октомври, ДУИ порача дека правосудниот испит на албански јазик не е прашање на компромис, туку на еднаквост и почитување на уставниот поредок. Партијата го критикуваше и предложениот модел со кој дел од испитот би се полагал на албански, а практичниот дел на македонски јазик.
Засега, нема потврдена нова официјална реакција на ДУИ конкретно за најновата закана на Димитриевски и репликата на Меџити. Тоа не значи дека партијата е надвор од дебатата – напротив, нејзиниот став за ова прашање е веќе јасно изразен.
Кој ја подготвува теренската подлога за избори?
Прашањето за правосудниот испит не е измислено, ниту барањата на студентите Албанци се нови. Но начинот на кој политичките партии го користат ова прашање, заканите за напуштање на Владата и меѓусебните обвинувања отвораат простор за сомнеж дека испитот станува многу повеќе од тема за образовните и правосудните институции.
ЗНАМ поставува црвени линии, ВЛЕН возвраќа со политички контранапад, а ВМРО-ДПМНЕ и Мицкоски засега не влегуваат во директна пресметка со Димитриевски. ДУИ инсистира на целосно остварување на јазичните права, додека опозицијата веќе зборува за изборно сценарио.
Дали ова е вистински судир во владината коалиција или внимателно темпирано политичко позиционирање? Дали Димитриевски навистина е подготвен да ја напушти Владата или неговата закана ќе заврши со нов коалициски договор? Ако првата закана на ЗНАМ помина без напуштање на Владата, зошто оваа би требало да се сфати поинаку? Или, можеби, овојпат навистина се подготвува нешто повеќе од уште една коалициска драма?
Едно е сигурно, кога владин партнер јавно се заканува дека ќе ја напушти Владата, а друг му возвраќа дека треба да ја напушти и градоначалничката функција, тоа веќе не е обична расправа за правосуден испит. Мириса на предвремени избори. Прашањето е само дали политичарите веќе го подготвуваат теренот или повторно станува збор за уште една епизода од бескрајната политичка пресметка во Северна Македонија.
Дехран Муратов/ЦИВИЛ Медиа
