Време е да го видиме производот од она што сме го работеле за време на Шарена револуција кога сме се бореле против режимот, меѓу другото мултикултурализмот нѝ бил алатка, оружје во борбата против режимот. Време е да ги береме плодовите“, вели активистката и режисерка Ирена Стеријовска, во видео интервју за Фронтлајн.мк.
„Искрено, мислам дека не е рано за три години да очекуваме и системски промени. На пример во образованието, да поченеме заедно во школо да одиме. Апсурдно е Македонци и Албанци да одат во различни смени на училиште. Не сме во 19 век па да не се видиме за да не се испотепаме…..Она што декларативно се зборува, едно општество за сите, мислам дека веќе треба да „де факто“ да ги решаваме работите со одлуки, не со декларации. Треба да се занимаваме со образованието. Не да се занимаваме кој која смена оди на училиште, туку треба да се осврнеме на содржината, со што ги „храниме“ децата, како ги воспитуваме. Меѓу другото да се предизвика интерес да бидат љубопитни, не само децата, туку и ние, да бидеме заинтересирани за културата на другиот“, изјави Стеријовска.
Стеријовска смета дека осудата од заедницата е најсилното оружје против нетолеранција и говор на омраза, а секако во борбата, паралелно да има соработка и со институциите.
Според активистката, мултикултурализмот бил една од најистакнатите алатки во борбата против режимот за време на Шарената револуција.
– Како активен учесник во Шарената револуција, кое е нејзиното значење во однос на мултикултурализмот?
„Шарена револуција беше прилично пионерско движење во однос на тоа како ги третираше заедниците и мултикултурализмот воопшто. Генерално шаренилото е она што го земавме како метафора како начинот на изразување на револт, беше и тоа што Шарена револуција беше движење коешто прибираше различности, прибираше повеќе култури, и тоа е нешто е нешто што за жал во македонското општество не беше видено до тогаш. Јас сум особено горда што на некој начин успеавме да ги адресираме тие, жално, но табуа во тоа време, можеби и сè уште каде што македонското и албанското знаме беа заедно, каде што што се обраќавме ние на граѓани, а не на етникум.
Така што, мислам дека улогата на Шарената револуција направи интервенција во главата на луѓето, малце да се изнивелираат тие граници помеѓу различните култури на граѓаните коишто живеат тука и мислам дека од Шарена револуција па навака почна некој процес на прифаќање. Сега, искрено не знам дали е тоа мојот впечаток или генерално на луѓето учесници во шарената револуција, дали нашиот впечаток е во однос на нашиот микрокруг којшто го создадовме, па сега ни креира некаков впечаток дека почнат е таков процес, или тоа генерално се случува.
Јас се надевам дека е второто. Дека генерално се случува, првично поради тоа што, она што значи агенда на власта, барем за сега не гледаме дека е некое одвојување на заедниците, туку баш некоја тенденција да се спојат и да се направи едно општество за сите, што за мене искрено е еден од најсреќните концепти, политички дури, во последните неколку години што се форсираат.
Уште многу треба да се направи за да се стигнеме до некаде каде што ќе можеме да видиме дека има солиден напредок, ама засега гледаме дека волјата (што претходно ја немаше) оди кон некое обединување, обединувачка идеологија во однос на различностите, не само како етнички заедници, туку разни определби, културолошки, сексуални итн…
Мислам дека она што го направи Шарена револуција на некој начин ги скрши бариерите коишто општеството ги имаше наместено граѓаните да ги чувствуваат меѓу себе (тој е ваков, јас сум таков). Така што, во тој сегмент во однос на мултикултурализмот, мислам дека времето почува да се мери пред и по Шарена револуција….“, вели Стеријовска.
– Влијание на политички партии во ширење на говор на омраза, национализам, нетолеранција…?
„Во македонското опшетство бидејќи сè зависи од политиката и од начинот на кој политиката го диктира темпото не само во овој сегмент, туку во сите други сегменти. Не може да се каже дека е фактор, туку е и причина и последица и околност, се е поврзано со тоа. Мислам дека она што му фали на макеоднското општетво во однос на политичките партии е да имаме еден генерален консензус дека одвојувањето не треба да се бара по некаква етничка основа, не знам различни култури, туку треба да се занимаваме со различни идеологии, ставови, како да се разбере повеќе, отколку кој е Македонец, кој е Албанец, Бошњак, Ром, Турчин…
Генерално, она што можам да го кажам е дека сите парти многу неодговорно го сфаќале тоа прашање (и левица и десница, до пред Едно општество за сите), првично затоа што отворајќи го тоа прашање и креирајќи некаква разединетост во однос на тоа, многу полесно се добивале политички поени. И сметам дека идеологијата на Едно општество за сите, колку и да треба посериозно да се занимаваат, конкретно еве СДСМ, бидејќи они го почнаа тој концепт, треба многу посериозно, многу постратешки да се знаимаваат, вистински да се адресираат. Сегрегацијата во образованието, тоа требаше уште првите три дена да се смени…
Правецот, идеолошки, условно кажано, кој сега е заземен е добар, но треба како политички партии и како Влада, како власт, одговорноста е да се повлечат реални потези коишто не се се само декларативни, туку потези кои ќе направат интервенција врз новите генерации.
Оти сега ги имаме оние кои кога ќе победи Вардар слават со „смрт за Шиптари“, од нив некои се деца, но некои имаат деца.
Треба да се занимаваме до тоа какви генерации општеството креира, и не е само „вербалната нота“ во однос на тоа како ги адресираме тие проблеми, туку и вистински треба да се донесат решенија. Според мене, треба да се почне од сегерегација во образованието. Дури 80 % од луѓето, да речеме Македонци, воопшто не разбираат што е културата на Бошњаците, културата на Албанците.
Многу сме, што велат Американците „self-observаnt“, само од својата перспектива ја гледаме работата и тоа е една од причините, не само тука, генерално, секаде, за сите конфликти, кога си онеспособен да ја видиш позицијата на другиот“, вели Стеријовска.
– Наспроти политичките партии, колку медиумите влијаат во ширење на говор на омраза, нетолеранција?
„Ние сме навикнати да ги градиме нашите ставови со тоа што ќе прибираме информации од разно-разни места. Искрено, мислам дека медиумите, еве на пример во Србија, многу почесто може да се слушне темнинот „шиптар“ на телевизија. Овде тоа не е случај. Меѓутоа има некоја преќутна тенденција. Мене она „соживот“ многу ми е оставштина од некој друг јазик, од некое друго време, значењето на зборот е легитимно, меѓутоа начинот на којшто звучи, мене барем, ме потсетува на нешто од пред 15 години кога не сме биле еволутивно на ова ниво прифаќење и напредок во во пглед на мултикултурализмот во Македонија.
Иако не можам да кажам дека медиумите се комплетно неодговорни, на пример од пред 3,4 години имаше вести Албанец нападна Македонка, не иницијали, не човек, маж, жена, туку секој контекст којшто можеше да се фати во однос на тоа, медиумите го „бркаа“, а сега гледаме дека тоа почнува малце да се олабавува.
Треба медиумите да се занимаваат со едукација на граѓаните, на некој начин, затоа што, да бидеме реални, во образованието не толку посветуваме внимание, и дека на некој начин, начинот на кој медиумите ја третираат таа тема е некоја неформална едукација на граѓаните во однос на тоа што се различности и како треба да се прифатат. И дали воопшто треба да ги нарекуваме „различности“ ако сме од различни етнички заедници“, рече Стеријовска во интервјуто за Фронтлајн.мк.
– Освен со гасење на профили, судски разврски, сметате ли дека треба да има предупредувања за оние кои на социјалните мрежи користат говор на омраза и нетолеранција?
„Недоволно сериозно се сфаќаат тие теми, колку можат да внесат раздор доколку не се интервенира. Ние знаеме дека дека голем дел од последните години на „режимот“ не само што се толерираа, туку се ставаа во прва наративна линија тие сегменти, постови со говор на омраза. Сметам дека тоа е малку олабавено сега.
Дека дури и самите луѓе коишто, да речеме пред 4-5 години се чувствувале слободни да го користат тој начин на изразување, сега се се подложни и на една цензура, автоцензура бидејќи општеството се повеќе и повеќе го маргинализира таквиот начин на изразување.
Иако сè уште мислам дека уште повеќе се луѓето во квантитет кои го разбираат тој начин на изразување, меѓутоа добро е што ние што сме помалце сепак сме погласни и се обидуваме некако да ги потиснеме, да ги маргинализираме луѓето коишто комуницираат така“, вели активистката Стеријовска.
– Сметате ли дека институциите ажурно и соодветно реагираат на ширење омраза и нетолеранција и дали санкционираат?
„Зависи кои институции. Но мислам дека најсилно оружје против тоа е осудата од заедницата. Од говор на омраза се случуваат дела на омраза и тогаш не е баш смешно, туку мораш да се справуваш со некои последици. Не постои поефективен метод од осуда на заедницата, се разбира пропатено со соодветна реакција на институциите. Тоа се тие две работи кои треба да колаборираат, потенцираше Стеријовска.
– Moже ли да се каже дека во изминатит период, од 2-3 години има подобрување на сосотојбите во однос на уривање на предрасуди и прифаќање на различностите?
„Искрено да, има подобрување. Мислам дека има некаков напредок, не треба да биде тоа само декларативно, мислам дека треба во постапки да биде. Донесен е Закон против дискриминација и сега треба да видиме што ќе донесе тој Закон. Треба да ги слушнеме приказните, зошто меѓу другото, граѓаните не комуницираат толку на база на регулативи, колку што комуницира на база на приказна. Ние треба веќе да ги видиме позитивните приказни од донесениот закон….
Зошто ние ја сакаме Англија зошто оттаму започнува ПАНК движењето, од таму се Битлси, Ролинг Стоунс, а што всушност знаеме за албанската музика, што знаеме за босанските севдалинки, за ромскиот џез. Асоцијацијата, она кога ќе кажеме мултикултурализмот, тоа е всушност она што стои зад тој термин којшто од многу користење не го освестуваме…“, смета Стеријовска.
Ивана Терзиевска – Зафировска
Камера и монтажа: Ариан Меxмети
