Проѕевањето е едно од оние секојдневни однесувања што изгледаат едноставно, а сепак за науката претставуваат мала загатка. Особено заразното проѕевање – феноменот кога доволно е некој пред нас да ја отвори устата во длабока проѕевка, и ние веднаш да го повториме истото. Но денешните истражувања сè повеќе согледуваат дека овој рефлекс не е случаен, туку дека длабоко е вграден во емпатијата, а нејзините корени се протегаат илјадници години наназад, до нашите најрани предци.
Емпатијата како центар на заразното проѕевање
Најцврстата научна хипотеза денес е дека заразното проѕевање е директно поврзано со системот на огледални неврони – специјализирани клетки во мозокот кои реагираат и кога ние правиме некоја акција, и кога гледаме друг да ја прави истата. Овие неврони се сметаат за биолошката основа на емпатијата: тие нè тераат несвесно да ги „огледаме“ туѓите чувства, напнатост, умор или будност.
Токму затоа веројатноста да се проѕеваме заразено е најголема со луѓе со кои имаме емоционална врска – семејство, пријатели, партнер. Научните студии покажуваат дека луѓето со поголема емпатиска осетливост два до три пати почесто се „заразуваат“ со проѕевање отколку оние со пониска. Кај лицата со одредени невроразвојни нарушувања, како аутизам или шизофренија, овој ефект е значително намален – што дополнително ја зацврстува врската меѓу емпатијата и проѕевањето.
Луѓето со поголема емпатиска осетливост два до три пати почесто се „заразуваат“ со проѕевање отколку оние со пониска.
Еволутивниот корен – древен механизам за синхронизација во групата
Проѕевањето не е исклучиво човечки феномен. Го има кај шимпанза, бонобо, мајмуни, па дури и кај некои животни што живеат во стада. Токму тука науката го пронаоѓа следниот дел од одговорот.
Една од водечките еволутивни теории вели дека заразното проѕевање се појавило како механизам за синхронизација на групното однесување. Кај приматите, проѕевањето најчесто се јавува во моменти на промена на активност – премин од одмор во будност, почеток на движење, концентрација пред некаква акција. Кога еден член на групата се проѕевал, другите несвесно го следеле, со што целото јато или племе ја усогласувало будноста, вниманието и подготвеноста за реакција.
Со други зборови, заразното проѕевање е древен начин да се „синхронизира“ племето – биолошки сигнал дека нешто се менува и дека групата треба да биде будна и внимателна заедно.
Овој механизам, според научниците, се задржал и кај луѓето, но денес се појавува главно како социјален рефлекс, не како средство за преживување.
Проѕевање се појавило како механизам за синхронизација на групното однесување.
Што заклучува современата наука?
Иако проѕевањето сè уште не е целосно дешифрирано, најрелевантните студии водат кон неколку заеднички точки:
Не е поврзано со кислород, како што се мислеше порано. Теоријата дека проѕеваме за да „внесеме повеќе воздух“ е побиена.
Поврзано е со терморегулација – дел од проѕевањето (но не нужно заразното) помага да се намали температурата на мозокот.
Заразното проѕевање е социјален феномен, најсилно изразен кај видови со развиена емоционална и комуникациска структура.
Колку е повисока емпатијата, толку е поголема веројатноста за заразно проѕевање.
Тоа е еволутивен остаток од времињата кога синхронизирањето на будноста било клучно за преживување во група.
Постои невролошка подлога – активација на огледални неврони во предниот и темпоралниот кортекс.
Науката го смета заразното проѕевање за еден од најинтересните примери каде што емоцијата, мозокот и еволуцијата се преплетуваат во едно мало, секојдневно однесување што го практикуваме без да размислуваме.
Се проѕеваме кога друг се проѕева затоа што носиме во себе комбинација од емпатиска способност и древна биолошка програма што некогаш им помагала на нашите предци да опстанат како група. Денес, тој рефлекс е мал потсетник дека човечките врски – и невидливите сигнали меѓу нас – се многу посилни отколку што изгледаат.
Редакција Фронтлајн
