Подготовките за вонредни избори во Србија се одвиваат паралелно со систематско стеснување на јавниот простор. Гаснењето профили на независни медиуми и граѓански организации, притисоците врз новинари, активисти и поединци, како и засилените напади врз академската заедница, укажуваат на јасна намера на власта: создавање услови во кои изборниот процес ќе се одвива без вистински надзор и без критичко известување.
По искуството од локалните избори, кога стана очигледно дека победата на Александар Вучиќ е тешко остварлива без сериозни изборни манипулации, контролата врз медиумите станува клучен предуслов. Во услови на „медиумски мрак“, изборните нерегуларности – од организиран увоз на гласачи, преку притисоци и насилство, до класична кражба – остануваат скриени од очите на јавноста.
Во тој контекст не е случајно што на удар се најдоа медиумите кои со години претставуваат ’рбет на критичкото известување во Србија. Суспендирањето на налози на Nova и Radar, како и долготрајната неизвесност околу иднината на медиумите во рамки на United Media, се вклопуваат во пошироката стратегија на дисциплинирање и покорување на медиумската сцена. Протечениот разговор меѓу челници на United Group и државниот Телеком Србија дополнително ги зацврсти сомнежите дека државниот врв е подготвен на директна интервенција за да го скрши влијанието на независните редакции.
Но, медиумите не се единствената цел. Истовремено се засилуваат нападите врз невладините организации, пред сè врз Црта, која игра клучна улога во документирањето на изборните злоупотреби. Заедно со нив се таргетираат и студентски движења, граѓански иницијативи и поединци кои преку социјалните мрежи сведочат за протестите и репресијата. Целта е очигледна: да се прекине секој можен канал преку кој информациите би можеле да стигнат до јавноста.
Српските медиумски аналитичари предупредуваат дека ваквата стратегија има сериозни ограничувања. Иако власта може привремено да го забави или да го блокира протокот на информации, целосно замолчување станува сè понереално во услови на зголемено меѓународно внимание. Присуството на ОБСЕ, европски пратеници и други меѓународни набљудувачи го проширува фокусот надвор од домашната јавност, правејќи го секој обид за изборна манипулација посложен и поризичен.
Покрај тоа, притисокот не запира на медиумското поле. Универзитетите и факултетите, кои во изминатата година беа меѓу клучните жаришта на отпорот, се соочуваат со институционално слабеење: финансиска централизација, притисоци врз управите и таргетирање на професори кои јавно ги поддржаа студентските барања за правда. Паралелно, во Собранието се туркаат законски решенија со кои се укинува самостојноста на обвинителството и се зајакнува политичката контрола врз правосудниот систем, создавајќи заштитен појас за носителите на власта од идни одговорности.
Сето тоа создава слика на систем кој се затвора сам во себе. Аналитичарите ова го опишуваат како „експрес-лонец“: колку повеќе се затвораат вентилите за јавно и институционално издишување, толку повеќе расте притисокот. Наместо стабилизација, ваквите потези ја продлабочуваат кризата, ги радикализираат општествените тензии и ја зголемуваат недовербата во институциите.
Во обидот да обезбеди целосна контрола пред изборите, режимот ризикува да го постигне спротивното – дополнително да ја мобилизира јавноста и да го засили меѓународниот надзор. Прашањето повеќе не е дали ќе има притисоци и обиди за медиумски мрак, туку дали тие ќе бидат доволни за да ја задржат вистината надвор од јавниот поглед.
Подготви: Д. Тахири / Цивил Медиа
