Пишува: ВЛАДИМИР ВЛАДИМИРОВ
Дали вештачката интелигенција (ВИ) е опасна за човештвото? Пријател или непријател? Одговорот не е еднозначен, но ова е сосема легитимно прашање што денес ги загрижува многумина. ВИ носи потенцијал за огромен напредок во речиси сите области на човечкото знаење и наука. Истовремено, постојат сериозни грижи и проблеми утврдени при досегашната употреба на технологијата, кои не треба да се игнорираат или, уште полошо, да се занемарат поради економски и политички причини и влијанија.
Сведоци сме на сериозниот развој на вештачката интелигенција (ВИ) и навлегувањето на оваа технологија во нашето секојдневие. Светот се соочува со
предизвици и можности без преседан
па дури е оправдано да се постави прашањето – дали сме на прагот на Петтата индустриска револуција или ова е само уште една нова технолошка иновација? Како политички аналитичар, гледам длабоки импликации за општеството и низа неодговорени прашања што ги надминуваат чисто технолошките аспекти, како и недоволно информации и јавна дебата за оваа важна тема во Бугарија и Европа.
САД и Кина, во овој момент, водат во развојот на ВИ технологии, инвестирајќи трилиони долари приватни и државни средства во истражување и развој. Оваа трка има и сериозни геополитички димензии, при што секоја страна се стреми да постигне технолошка надмоќ – дури некои истражувачи сметаат дека сме на прагот на нова, и овој пат
технолошка „Студена војна“
меѓу овие две суперсили. Однесувањето и политиките на новата администрација во САД даваат сериозни индикации за тоа. Европската Унија, иако засега заостанува, се фокусира и на етичкиот и одржлив развој на ВИ преку регулативи како AI Act (првиот сеопфатен закон во светот за регулирање на ВИ), а многу држави членки развиваат сопствени ВИ модели и технологии. Сепак, во овој момент недостига заедничка стратегија и координација за ова клучно прашање. Во САД и Кина, пак, може да се каже дека речиси и нема сериозни регулации и ограничувања – „духот веќе е пуштен од шишето“.
Во моментов сме сведоци на брз развој главно на големи јазични модели (LLM) како ChatGPT и Claude (САД), DeepSeek (Кина) и Mistral Large (Франција), кои демонстрираат импресивни способности во обработката и комуникацијата на природен јазик, и тоа на речиси сите главни јазици во светот. Засега, овие се всушност јазични модели кои многу успешно комуницираат и создаваат содржина врз основа на статистички методи и алгоритми. Сепак, овие системи се само врвот на ледениот брег и претставуваат само подмножество од пошироката област и можности на вештачката интелигенција.
Во блиска иднина се очекува развој на многу посложени ВИ системи (AGI), кои ќе можат да извршуваат покомплексни задачи, да носат одлуки во реално време, па дури и да ги имитираат човечките способности и начини на размислување – вклучително и способност за самостојно мислење, проценка и заземање позиции. Важен правец денес е и развојот на т.н. ВИ агенти – специјализирани програми кои користат големи јазични модели, но се дизајнирани да извршуваат строго дефинирани задачи во одредена област и се интегрирани во конкретни индустрии или компании.
Не помалку важно е и прашањето за големите можности за автоматизација што ги нуди технологијата. Сè поширокото нејзино навлегување во индустриите може да доведе до значајни промени на пазарот на трудот, потенцијално зголемувајќи ја невработеноста во одредени сектори и преформатирајќи многу работни места, па дури и цели индустрии – на пример, ВИ веќе успешно пишува софтвер и може да замени голем дел од основните позиции во софтверската индустрија.
Од социолошка перспектива, ВИ има потенцијал да ги преобликува и промени општествените структури и многу од постојните односи во општествата, па дури и самиот неолиберален капитализам во западниот свет. Големите технолошки компании во САД, а особено нивните сопственици (новата елита на таа земја), имаат нова и поинаква визија за развојот на технологијата, за САД како држава, како и за досегашните форми на капитализам и регулација.
ВИ може да се користи и како инструмент за
манипулација на јавното мислење
преку создавање „deep fake“ содржини и таргетирана дезинформација, а во кинескиот или други недемократски режими – и за целосна контрола. Во оваа фаза постои и реална алгоритамска дискриминација – ВИ системите можат да ги репродуцираат и засилуваат постојните социјални нееднаквости (сексизам, расизам итн.), бидејќи се обучени на „пристрасни“ податоци што ги одразуваат ставовите и перспективите на нивните автори, низ различни периоди и епохи. Во држави како Кина, реален е и проблемот со масовниот надзор и државното социјално оценување на граѓаните. Технологиите за препознавање лица и анализа на однесување отвораат оправдани прашања за правото на приватност и каде треба да се постави границата. Ова поставува нови предизвици пред демократијата и демократските држави и бара подготовка, преиспитување и воспоставување на транспарентни и јасни регулаторни рамки и правила за развој и употреба на вештачката интелигенција.
Не на последно место, треба да се следи и другиот клучен параметар на оваа технологија – огромната и експоненцијално растечка потрошувачка на електрична енергија, неопходна за функционирањето на машините и хардверот „зад сцената“.
За да се справиме со предизвиците на оваа нова ера – или можеби нова индустриска револуција – неопходен е интердисциплинарен пристап и сериозни напори од страна на општествата, политичарите и елитите. Пред сè, потребни се политики за глобална соработка и заеднички напори, како и создавање универзални етички стандарди и правила за развој на технологијата. Компаниите што развиваат ВИ треба да бидат потранспарентни во однос на своите алгоритми и користените бази на податоци и да сносат директна одговорност за нивното влијание и развој. Во моментов, многу од овие процеси се одвиваат зад затворени врати, а само мал број менаџери и високи државни функционери навистина знаат што се случува.
Друг важен аспект е образованието и подготвеноста за преквалификација во многу сектори и индустрии, со цел да бидеме подготвени и избалансирани во однос на промените што ВИ ќе ги донесе. Потребна е и
широка јавна дебата за иднината што сакаме да ја изградиме
со помош на вештачката интелигенција, која ќе вклучи различни перспективи и засегнати страни – а токму сега е вистинскиот момент за тоа.
Вештачката интелигенција не е ниту панацеја, ниту апокалиптична закана. Таа е моќен инструмент, чиј ефект ќе зависи од начинот на кој ја развиваме и користиме. Знаењето и критичкото размислување ќе останат клучни човечки вештини и во иднина! Како глобално општество, имаме одговорност да го насочуваме и да учествуваме во овој развој во правец што ќе му служи на општото добро и ќе ги штити основните човечки вредности. Новата мисија на човештвото е да ги откриеме придобивките од воведувањето и користењето на ВИ – при што човекот треба и ќе остане во центарот на оваа трансформација.
Владимир Владимиров е политички аналитичар и експерт за геополитика и хибридно војување, со долгогодишно искуство како консултант и коментатор за меѓународна безбедност.
Овој текст првично е објавен на Фактор.бг на бугарски јазик и е преведен на македонски со помош на ChatGPT, со дозвола на авторот.
