Србија влегува во последните денови од кампањата за предвремените парламентарни избори на 25 октомври, со најсериозниот предизвик за владејачката структура на Александар Вучиќ во последните години. Студентското движење, израснато од антикорупциските протести по трагедијата во Нови Сад, се наметна како главна алтернатива на власта.
Политичката криза во Србија доби нова димензија по уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад на 1 ноември 2024 година, кога загинаа 16 лица. Трагедијата предизвика масовни протести, предводени од студенти, со барања за транспарентност, одговорност и институционална разрешница.
Движењето се прошири низ универзитетите и градовите во Србија, а студентските пленуми и колективното одлучување му дадоа организациска структура различна од онаа на традиционалните политички партии. Барањата за одговорност постепено прераснаа во поширок предизвик за владејачкиот систем, обележан со долгогодишната доминација на Српската напредна странка (СНС).
Речиси две години по трагедијата, студентите настапуваат со сопствена изборна листа – „Студентска листа – Студентите победуваат“. Со тоа, движењето ја пренесува мобилизацијата од улиците во изборната арена и се обидува да ги обедини гласачите незадоволни од корупцијата, политичката концентрација на моќ и состојбата на институциите.
Најновата анкета на Нова српска политичка мисла (НСПМ), објавена на 20 октомври, покажува предност за студентската листа меѓу определените гласачи што изјавуваат дека ќе излезат на избори. Според истражувањето, студентите имаат поддршка од 44,5 проценти, наспроти 42,7 проценти за листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“.
Александар Вучиќ, кој со години е централната политичка фигура во Србија, се повлече од претседателската функција за да се насочи кон враќање на премиерската позиција и продолжување на доминацијата на СНС.
На предизборниот митинг во Нови Сад, градот во кој се случи трагедијата што го поттикна студентското движење, Вучиќ најави убедлива победа и ја обвини опозицијата дека добива поддршка од странски сили, но не понуди докази за таквите тврдења. Неговата кампања се потпира на пораките за стабилност и државен капацитет, додека студентите ја истакнуваат потребата од борба против корупцијата и обновување на институционалната независност.
Меѓународните набљудувачи, вклучително и оние поврзани со ЕУ, ОБСЕ и Советот на Европа, пак, изразија загриженост за условите во кои се одржуваат изборите. Наведените проблеми вклучуваат инциденти, непријателска реторика кон опозицијата и медиумите, наводи за притисок врз гласачите и прашања поврзани со избирачкиот список и гласањето во странство.
Дополнителен повод за загриженост се информациите за можни напади со шпионски софтвер врз двајца српски опозициски претставници. Во истрагата на канадската организација Citizen Lab и српската Share Foundation се наведува дека телефонот на академикот Владан Ѓокиќ бил компромитиран со софтверот Пегазус, додека кај поранешниот обвинител Раде Бајиќ било регистрирано предупредување за можно таргетирање, без конечна потврда дека телефонот бил хакиран., објави Ројтерс.
Студентското движење успеа да изгради политичка алтернатива надвор од вообичаените партиски структури. Но, евентуалниот изборен успех ќе отвори нови прашања: како ќе се формира парламентарно мнозинство, како ќе се спроведуваат најавените реформи и дали различните општествени групи во движењето ќе можат да одржат заедничка политичка платформа.
За студентите, главниот предизвик е да докажат дека антикорупциските пораки можат да се претворат во конкретни институционални промени. За власта, изборите се тест за тоа дали долгогодишната политичка доминација сè уште има доволна поддршка и дали може да се одржи во услови на силен граѓански отпор.
Посебно прашање е иднината на евроинтеграциите. Европската перспектива на Србија е тесно поврзана со владеењето на правото, независноста на институциите, медиумските слободи и демократските стандарди. Без оглед на изборниот исход, овие прашања ќе останат дел од оценката за политичката насока на земјата.
Б. Јордановска | ЦИВИЛ МЕДИА
