Локалните избори 2025 не беа само борба за општински фотелји. Тие беа тест за зрелоста на демократијата, отпорноста на институциите и расположението на граѓаните кон политичкиот систем.
На 15 декември, на завршниот настан на Меѓународната конференција „Одбрана на демократијата: Хоризонти на слободата“ ќе го презентира Извештајот и стратешките препораки за локалните избори во Северна Македонија во 2025 година. Презентацијата ќе ги истакне научените лекции, структурните ранливости и стратешките препораки насочени кон зајакнување на демократските процеси пред идните изборни циклуси.
Клучни наоди
- Формалното гласање не гарантира вистински демократски процес
Во прелиминарниот извештај за локалните избори 2025, ЦИВИЛ констатира дека иако изборниот ден формално помина „без поголеми инциденти“, постоеја „сериозни системски и институционални недостатоци“ кои ја поткопуваат довербата во изборниот процес.
Тоа значи дека изборите може и да се одвиваат по правила, но суштинскиот демократски капацитет е загрозен — ако нема реална транспарентност, еднаков пристап и гаранции за правото на глас.
- Недоверба во избирачките списоци – основа за сомнеж и дискриминација
ЦИВИЛ нотира дека избирачкиот список останува „хроничен извор на недоверба“.
Конкретно — има случаи каде на избирачки места фигурирале починати лица, или пак лица што биле пуштени од затвор, а не можеле да гласаат — што значи дека списоците се неточни или слабо ажурирани.
Дополнително — недостапност на избирачките места за лица со посебни потреби (како што се гласачки места на втор кат без лифт) беше забележана како пречка за рамноправно учество.
- Притисоци, клиентелизам и купопродажба на гласови — континуирана порака дека слободата на избор е условна
Извештаите од 2025 зборуваат за „притисоци и клиентелизам“: граѓаните се чувствуваа „охрабрени“ од партиски актери, директори на јавни претпријатија или други влијателни лица — со ветувања на работа, помош или други бенифиции — за да ја покажат својата лојалност.
Има случаи на евидентирање кој гласал, а кој не, на некои избирачки места — што директно го нарушува принципот на тајност на гласањето.
Самиот факт дека вакви пријави постојат — и дека се дел од секојдневната практика — укажува на системски проблем.
- Масовно кршење на изборниот молк и злоупотреба на медиуми — манипулација од кампањата до изборниот ден
Изборниот молк како да не постоеше — медиуми, партиски активисти и кандидати вршеа агитација и пропаганда.
Дел од информациите и наративите беа пласирани од странски, проруски или просрпски извори — што укажува на широка и систематска манипулација со јавното мислење и на опасност од „хибридни закани“ кон демократските процеси.
Во вакви услови, изборната кампања не ја информира — туку ја манипулира јавностаа, а на гласачите им ја одзема можноста за слободен, свесен и информативен избор.
- Системски недостатоци и институционален слаб карактер — потреба од реформски пристап, не само декларации
Избирачките места често не беа пристапни за лица со посебни потреби — без рампи, со скали, лоцирани на горни катови — што дискриминира дел од гласачите.
Недостиг на професионалност и институционална подготвеност — недостаток на сериозен, правно обврзувачки механизам за имплементација на изборните правила — резултира со тоа што формалните процедури стануваат празни обврски.
ЦИВИЛ предупреди дека реформите во изборниот систем — вклучително измена на регулативите, зајакнување на институциите, непристрасно распределување на ресурси и едукација на гласачи — се неопходни. Доколку не се спроведат суштински реформи — од законодавството до инфраструктура и професионализација — изборниот систем ќе остане ранлив, а демократијата формален декор.
Зошто овие лекции се важни — и какво предупредување носат за идни избори
- Затоа што покажуваат дека и „мирни“, „без‑инциденти“ избори може да бидат селективни, неправедни и недемократски — доколку системот и практиките се креирани така.
- Затоа што довербата во институциите е основа на репрезентативна демократија — а ако избирачкиот список, избирачките услови, медиумите и кампањата се проблематични, легитимитетот на резултатите е компромитиран.
- Затоа што изборите не се само формален акт на гласање — тие се тест на демократската зрелост, транспарентност, инклузивност и одговорност.
- Затоа што без едукација на граѓаните, слободни и пристапни избирачки процеси, и независни набљудувачи — манипулацијата и клиентелизмот ќе продолжат да ја еродираат демократијата.
Преземено: Цивил Медиа
