Ескалацијата на протестите во Иран на 8 јануари 2026 година, документирана во анализата на Институтот за проучување на војната (ISW) и проектот Critical Threats, укажува на влегување на земјата во нова, почувствителна фаза на внатрешна нестабилност. Иако станува збор за домашни немири, нивниот интензитет, ширина и начинот на кој режимот реагира имаат пошироки импликации што директно ги засегаат и европските, како и балканските политички и безбедносни пресметки.
Според анализата, протестната активност на 8 јануари речиси се удвои во однос на претходниот ден, со демонстрации забележани на најмалку 156 локации во 27 провинции. Овој податок е особено значаен, бидејќи укажува на национална мобилизација, а не на изолирани или регионално ограничени немири. Протестите ги опфатија и големите урбани центри, вклучително и Техеран, но и периферните области со долгогодишни социјални и економски незадоволства.
Дополнителна тежина на случувањата им дава зголеменото ниво на координација. Курдските политички организации повикаа на генерален штрајк, а достапните информации укажуваат дека овој повик имал одек и надвор од курдските региони. За европските креатори на политики, ваквите форми на организиран граѓански отпор се особено чувствителни, бидејќи историски претставуваат поголем предизвик за авторитарните режими од спонтаните улични протести – особено кога водат кон нарушување на економските текови и локалното управување.
Паралелно со физичката репресија, иранските власти повторно посегнаа по контролата на дигиталниот простор. Ограничувањето или целосното исклучување на интернетот, како и блокирањето на социјалните мрежи и апликациите за комуникација, претставуваат клучен дел од стратегијата за сузбивање на протестите. Овие мерки имаат двојна функција: од една страна, го отежнуваат координирањето на демонстрантите, а од друга страна, ја ограничуваат можноста за меѓународно информирање и документирање на прекршувањата на човековите права. За европските набљудувачи, ваквите дигитални „исклучувања“ се јасен показател за степенот на страв кај режимот од неконтролирано ширење на информации и од губење на наративната контрола.
Реакцијата на иранските власти дополнително ја потврдува сериозноста на ситуацијата. Според ISW, режимот ја засили безбедносната поставеност со ангажирање на копнените сили на Исламската револуционерна гарда (IRGC). Ваквиот потег укажува дека протестите се третираат како закана по националната безбедност, а не како социјален или економски проблем. За Европа, ова е познат образец: кога режимите се потпираат речиси исклучиво на репресија – физичка и дигитална – тие често ја продлабочуваат кризата што се обидуваат да ја контролираат.
Импликации за Европа и Западен Балкан
Овој развој има неколку директни импликации за Европа и Западен Балкан. Прво, продолжените немири во Иран ја зголемуваат нестабилноста на Блискиот Исток во момент кога Европа веќе се соочува со последиците од војната во Украина, нестабилноста во Црвеното Море и обновените тензии во Источниот Медитеран. Секоја ескалација поврзана со Иран — внатрешна или надворешна — има потенцијал да влијае врз енергетските пазари, поморските трговски рути и пошироката регионална безбедност, со директни последици врз европските економии.
Второ, репресијата без реформи носи ризик од секундарни ефекти, вклучително и зголемени миграциски притисоци. Иако Иран не е примарен извор на миграција кон Западен Балкан или Европската Унија, долготрајното економско влошување и политичката репресија би можеле да ги променат миграциските текови, особено преку Турција и понатаму кон југоисточна Европа. За балканските држави, кои веќе се наоѓаат на клучни транзитни рути, ова е сценарио што бара превентивно планирање, а не реактивно справување со кризи.
Конечно, иранскиот случај отвора и нормативни прашања што силно одекнуваат во европскиот политички простор. Потпирањето на режимот врз сила, вклучително и врз елитни воени единици, за задушување на масовни цивилни протести директно ги доведува во прашање заложбите на ЕУ за човекови права, граѓански слободи и демократски стандарди. За Западен Балкан — регион во кој демократското назадување и секјуритизацијата на политиката остануваат сериозни предизвици — развојот на настаните во Иран претставува предупредувачки пример за тоа како нерешените социјални и економски незадоволства, кога се пресретнати главно со репресија, можат да ја продлабочат нестабилноста наместо да ја ограничат.
Сумирано, случувањата од 8 јануари во Иран треба да се читаат од европските и балканските креатори на политики не како далечни немири, туку како дел од поширок образец на авторитарно управување со кризи, со прекурегионални последици. Иако протестите сè уште не претставуваат директна егзистенцијална закана за иранскиот режим, комбинацијата од национална мобилизација, појава на координирани форми на отпор и ескалација на репресијата укажува на влез во поопасна и понестабилна фаза — фаза што директно се пресекува со стратешките, економските и нормативните интереси на Европа.
Што треба да знаете за политичките состојби во Иран
Иран во последната деценија е обележан со повторливи бранови на политички и социјални превирања. Масовни протести избија во 2017–2018 година поради економската криза и корупцијата, а потоа повторно во 2019 година, кога наглото зголемување на цените на горивата беше проследено со брутална репресија и стотици жртви.
Нов пресврт се случи во 2022 година со протестното движење по смртта на Махса Амини, кое прерасна во поширок бунт против присилните морални правила, политичката репресија и ограничувањата на основните слободи. Иако режимот успеа привремено да ги задуши протестите, основните причини за незадоволството останаа нерешени.
Денес, иранското општество се соочува со комбинација од тешка економска состојба, висока инфлација, невработеност, системска корупција и длабоко ограничени политички и граѓански права. Состојбата со човековите права останува сериозно загрижувачка, со документирани случаи на произволни апсења, ограничување на слободата на изразување, притисоци врз новинари, активисти и жени, како и широка употреба на безбедносните служби за задушување на несогласувањето.
Во тој контекст, актуелните протести не се изолиран настан, туку дел од подолг процес на акумулирано незадоволство. Начинот на кој иранските власти ќе одговорат – дали со понатамошна репресија или со вистински реформи – ќе има последици не само за Иран, туку и за поширокиот регион, вклучително и Европа и Западен Балкан.
Подготви: Д. Тахири / Цивил Медиа
