Американските гласачи денеска, вторник, 3 ноември 2026 година, излегуваат на меѓуизбори (midterm elections), кои се одржуваат на половина од четиригодишниот претседателски мандат.
Претседателот не е на гласачкото ливче. Но изборите може да бидат пресудни за преостанатите две години од вториот мандат на Доналд Трамп, чија Републиканска партија во моментов ги контролира Белата куќа и двата дома на Конгресот.
Што избираат Американците?
На изборите се гласа за сите 435 места во Претставничкиот дом, чии членови имаат двегодишен мандат, и за 35 од вкупно 100 места во Сенатот. Од нив, 33 се редовни избори, а два се специјални избори во Флорида и Охајо, за пополнување на местата што ги напуштија Марко Рубио и Џеј Ди Венс по преземањето функции во администрацијата на Доналд Трамп. Сенаторите имаат шестгодишни мандати, распоредени така што приближно една третина од Сенатот се избира на секои две години. Победниците на специјалните избори нема да добијат нов шестгодишен мандат, туку ќе го довршат постојниот, до јануари 2029 година.
Се избираат и гувернери во 36 сојузни држави, илјадници членови на државните законодавни тела, локални функционери и судии.
Според Националната конференција на државните законодавства, на гласање се и 146 референдумски и други прашања на ниво на сојузни држави и територии. Тие опфаќаат даноци, изборни правила, репродуктивни права, прецртување на изборните единици и други прашања.
Повеќе од 57 милиони веќе гласаа во предвременото гласање
Според податоците на Изборната лабораторија на Универзитетот во Флорида, што ги пренесе Ројтерс, до 2 ноември предвремено гласале повеќе од 57 милиони Американци.
Тоа е значително повеќе од приближно 46 милиони предвремени гласови на меѓуизборите во 2022 година. Граѓаните гласаат предвреме лично, на определени избирачки места, или преку пошта. Различните држави применуваат различни правила и рокови.
Високата предвремена излезност укажува на силна мобилизација, но не открива кој ќе победи. Во дел од државите се објавува партиската регистрација на гласачите, меѓутоа таа не покажува за кого навистина гласале.
Што е во игра во Конгресот?
Републиканците влегуваат во изборите со 53 места во Сенатот, наспроти 47 сенатори од демократскиот блок, во кој се вклучени и двајца независни сенатори. За да ја преземат контролата, демократите треба да обезбедат нето-добивка од четири места.
Во Претставничкиот дом, републиканците имаат 218 пратеници, со поддршка од еден независен, наспроти 214 демократи и две испразнети места. За мнозинство во целосно пополнетиот дом потребни се 218 места.
Контролата врз Конгресот е многу повеќе од парламентарна аритметика. Мнозинството одлучува за законодавната агенда, буџетските приоритети и раководството на конгресните комисии. Промена на мнозинството би можела да отвори нови истраги и сослушувања за работата на администрацијата.
Сенатот дополнително има овластувања за потврдување високи државни и судски именувања. Сепак, дури и промена на мнозинството не значи автоматска промена на политиката: претседателското вето и сложените сенатски процедури остануваат значајни ограничувања.
Клучните држави и изборни трки
Посебно внимание привлекуваат сенатските избори во Алјаска, Мејн, Северна Каролина, Охајо, Тексас, Канзас, Ајова, Џорџија и Мичиген.
Во Алјаска, републиканскиот сенатор Ден Саливан се соочува со демократката Мери Пелтола. Во Мејн, сенаторката Сузан Колинс се натпреварува со демократот Трој Џексон. Во Северна Каролина, поранешниот демократски гувернер Рој Купер се соочува со републиканецот Мајкл Вотли. Во Охајо демократот Шерод Браун се обидува да се врати во Сенатот преку трката против републиканецот Џон Хастед.
Тексас привлекува внимание со натпреварот меѓу републиканецот Кен Пакстон и демократот Џејмс Таларико. Во Мичиген, демократот Абдул Ел-Сајед се соочува со републиканецот Мајк Роџерс. Џорџија, пак, е важна за демократите, кои го бранат местото на сенаторот Џон Ософ.
Според Ројтерс, конкуренцијата е проширена и во традиционално републикански држави, додека демократите мораат да ги задржат сопствените места.
За Претставничкиот дом, особено значење имаат конкурентните изборни единици во Колорадо, Флорида, Ајова, Мејн и други држави, каде што и релативно мали промени во поддршката можат да влијаат врз вкупното мнозинство.
Во САД нема изборен молк
Една важна разлика во однос на изборните практики во голем дел од Европа е што во САД нема единствен, задолжителен национален период на изборен молк.
Кандидатите можат да продолжат со кампања, политички пораки и јавни настапи и на самиот изборен ден. Медиумите продолжуваат со политичко известување, а изборните реклами не се предмет на општа забрана.
Меѓутоа, постојат строги ограничувања за агитација во и околу избирачките места. Според прегледот на американското изборно законодавство, сите сојузни држави имаат некакви ограничувања за политичките активности во близина на гласачките места. Забраните може да опфаќаат делење пропагандни материјали, убедување гласачи и истакнување партиски симболи, во определени зони.
Целта е да се заштитат слободата и тајноста на гласањето, без да се воведе општо замолчување на политичката дебата.
Како се гласа и кога ќе има резултати?
Американските избори се организираат децентрализирано, главно од државните и локалните изборни администрации. Правилата за идентификација, предвремено гласање, гласање по пошта и роковите за обработка на ливчињата се разликуваат. За федералните избори не постои можност за гласање преку интернет.
Избирачките места се отвораат и затвораат во различни часови. Поради американските временски зони, првите резултати се очекуваат во текот на ноќта меѓу 3 и 4 ноември, по македонско време.
Но, тоа не значи дека сите победници ќе бидат познати веднаш. Во Калифорнија, обработката на поштенските гласови може да продолжи со денови. Во Алјаска и Мејн се применува преференцијално гласање, при што гласовите може да се прераспределуваат доколку никој не го освои потребното мнозинство.
Најскапите меѓуизбори во историјата на САД: Милијардите на донаторите и финансиската нерамнотежа
Изборите во 2026 година поставуваат нови рекорди во политичкото финансирање. Според непартиската организација OpenSecrets, вкупната потрошувачка за федералните избори би можела да достигне 11,9 милијарди долари, со што ова би биле најскапите меѓуизбори во американската историја. Од таа сума, околу 3,9 милијарди долари се очекува да потекнуваат од независни политички организации, вклучително и таканаречените Super PACs, кои можат да собираат неограничени донации за изборни активности, но законски не смеат да ги координираат своите независни трошоци со кандидатите.
Посебно внимание привлекува финансиската улога на Илон Маск, кој, според анализата на „Њујорк тајмс“ од 2 ноември, вложил најмалку 474 милиони долари во политички организации во тековниот изборен циклус, главно за поддршка на републиканците. Од нив, околу 216 милиони долари се насочени кон неговиот America PAC, 168 милиони кон организацијата што ги поддржува републиканските кандидати за Сенатот и 30 милиони за Претставничкиот дом. Оваа сума ги опфаќа пријавените федерални и државни политички донации од јануари 2025 година.
Размерите на финансиската нерамнотежа се видливи и во анализата на „Вашингтон пост“: педесетте најголеми донатори насочиле околу 1,7 милијарди долари кон републиканците, наспроти 832 милиони кон демократите. Од друга страна, демократите имаат значително поголема поддршка од малите донатори. Овие разлики покажуваат два различни модели на политичко финансирање и го отвораат прашањето за влијанието на најбогатите поединци врз изборниот процес.
Економијата, политичката поларизација и последиците за светот
Изборната кампања е обележана со прашањата за животните трошоци, здравствената заштита, имиграцијата, царинската политика и последиците од војната со Иран врз цените на енергенсите. Во исто време, во центарот на политичката дебата се и прашањата за демократските институции, владеењето на правото и границите на претседателските овластувања.
Изборите се одвиваат во атмосфера на силна политичка поларизација, спорови околу изборните процедури, дезинформации и загриженост за довербата во институциите. Разликите меѓу двете партии не се однесуваат само на економските и социјалните политики, туку и на начинот на кој треба да функционира американската демократија.
Исходот е важен и за Европа, Украина и НАТО. Новиот состав на Конгресот ќе има влијание врз буџетските одлуки, воената помош, санкциите, трговските односи и парламентарниот надзор над надворешната политика на Белата куќа.
Претседателот и натаму ги задржува своите уставни надлежности, без оглед на изборниот резултат. Но, на овие избори, Американците – иако не избираат нов претседател – одлучуваат каква политичка и институционална рамнотежа ќе постои во Вашингтон во следните две години. Таа рамнотежа ќе има последици не само за американската демократија, туку и за меѓународниот поредок во период на војни, геополитички тензии и растечка неизвесност.
Џ. Дерала
