Американскиот претседател Доналд Трамп објави дека иранскиот врховен лидер, ајатолахот Али Хамнеи, е убиен во американско-израелски напади врз неговата резиденција во Техеран. Иако Техеран засега официјално не ја потврди информацијата, ваквата вест, доколку се покаже како точна, би претставувала драматичен пресврт за Исламската Република и целиот Блиски Исток.
Но кој е всушност човекот што повеќе од три децении стоеше на врвот на иранскиот политички и верски систем? Од неочекуван наследник на ајатолахот Рухолах Хомеини до апсолутен центар на моќ во Техеран, Хамнеи ја обликуваше иранската внатрешна политика, нуклеарната стратегија и односите со Западот на начин што го одбележа современиот Блиски Исток.
Трамп тврди дека ајатолахот Али Хамнеи е убиен во американско-израелски напад
Иранскиот врховен лидер – од слаб наследник до најмоќен човек во земјата
Иранскиот врховен лидер, ајатолахот Али Хамнеи (86), беше непомирлив противник на Западот и човек кој брутално ја задушуваше секоја внатрешна опозиција. Со сплет на историски околности, од слаб и неочекуван лидер се трансформираше во еден од најмоќните Иранци во поновата историја.
Огромен удар за Исламската Република
Наводната смрт на Хамнеи претставува тежок удар за Исламската Република, која ја водеше од 1989 година. Тој дојде на власт една деценија по теократската револуција што ја собори иранската монархија и длабоко го потресе Блискиот Исток.
Иако преживеал бројни кризи, уште пред саботниот напад се соочуваше со најтешката криза во своето 36-годишно владеење. Се обидуваше да ги контролира преговорите со САД за иранската нуклеарна програма.
Оваа година нареди најсмртоносна пресметка со демонстрантите од Исламската револуција во 1979 година наваму. Протестите започнаа поради растечките цени, но безбедносните сили отворија оган врз демонстранти кои извикуваа „Смрт за диктаторот“.
Непопустливоста како ризик
Минатиот јуни Хамнеи беше принуден да се крие за време на 12-дневни израелски, а потоа и американски воздушни напади, при што беа убиени негови блиски соработници и команданти на Револуционерната гарда, а беа уништени и важни нуклеарни и ракетни постројки.
Овој удар беше една од индиректните последици од нападот на Хамас врз Израел, кој предизвика војна во Газа и доведе до израелски напади врз други ирански сојузници во регионот.
Со ослабен Хезболах во Либан и соборен сирискиот претседател Башар ал-Асад, иранското влијание на Блискиот Исток беше значително намалено. Во исто време, САД бараа Иран да се откаже од својата последна стратешка полуга – балистичките ракети.
Хамнеи одби дури и разговор за откажување од ракетите, кои ги сметаше за единствено средство за одвраќање од израелски напад. Таа непопустливост, според анализите, можеби го чинела живот.
Иако избраните функционери управуваа со секојдневните работи, ниту една клучна политичка одлука – особено онаа поврзана со САД – не можеше да се донесе без негово одобрување. Неговото управување со сложениот систем на теократска власт со ограничени демократски елементи гарантираше дека никоја група не може да ги оспори неговите одлуки.
Неочекуван наследник
На почетокот од владеењето, Хамнеи беше сметан за слаб и неочекуван наследник на основачот на Исламската Република, ајатолахот Рухолах Хомеини.
Пред да биде именуван за врховен лидер, тој немаше верски ранг на ајатолах, што му создаде тешкотии во наметнувањето религиозен авторитет. Со текот на времето, излезе од сенката на својот ментор преку создавање силен безбедносен апарат лојален исклучиво на него.
Недоверба кон Западот и „херојска флексибилност“
Хамнеи никогаш не му веруваше на Западот, особено на САД, често обвинувајќи ги дека сакаат да го соборат. Сепак, кога опстанокот на Исламската Република беше во прашање, знаеше да направи тактички отстапки.
Концептот „херојска флексибилност“, што го спомена во 2013 година, овозможуваше компромиси со цел зачувување на системот.
Таков момент беше и неговата внимателна поддршка на нуклеарниот договор со шест светски сили во 2015 година, кога процени дека олеснувањето на санкциите е неопходно за стабилизирање на економијата.
Американскиот претседател Доналд Трамп го напушти договорот во 2018 година и повторно воведе тешки санкции. Техеран одговори со постепено кршење на ограничувањата на својата нуклеарна програма.
Брутално задушување на протестите
Кога притисокот растеше, Хамнеи повторно се потпираше на Иранската револуционерна гарда и на басиџите – паравоена формација со стотици илјади доброволци – за да го задуши несогласувањето.
Тие ги задушија протестите по реизборот на Махмуд Ахмадинеџад во 2009 година, кога имаше обвинувања за изборна измама. Во 2022 година, режимот повторно беше немилосрден по смртта на младата иранско-курдска жена Махса Амини во полициски притвор.
Истите сили ги задушија и последните протести во јануари.
Парадржавно финансиско царство
Неговата моќ зависеше и од парадржавниот финансиски конгломерат познат како Сетад, под негова директна контрола. Тој вложуваше милијарди долари во лојалната Револуционерна гарда.
Се смета дека бил длабоко недоверлив и параноичен, особено по обидот за атентат во 1981 година, кога бомба скриена во касетофон му ја парализираше десната рака.
Во својата официјална биографија наведува дека бил мачен и затворан за време на владеењето на шахот. По револуцијата, како заменик министер за одбрана, се зближи со Револуционерната гарда за време на војната со Ирак (1980–1988), која однесе околу еден милион животи од двете страни.
Со поддршка од Хомеини стана претседател на Иран, но неговиот избор за врховен лидер по смртта на Хомеини беше изненадување, бидејќи немаше ниту неговата популарност ниту верски авторитет.
Карим Саџадпур од Carnegie Endowment for International Peace оцени дека „историска случајност“ го трансформирала „слаб претседател и слаб врховен лидер во еден од петте најмоќни Иранци во последните 100 години“.
Редакција Фронтлајн
