По потврдата од иранските државни медиуми за смртта на врховниот лидер Али Хамнеи, во Техеран започна интензивна институционална и безбедносна координација. Според Ројтерс, во првите часови од кризата како клучна фигура се наметна Али Лариџани, преземајќи посредничка и координациска улога додека трае формалниот процес на избор на нов лидер.
Иако во дел од медиумските извештаи се тврди дека Лариџани ќе го преземе водството, формално тоа сè уште не е потврдено.
Како се избира врховен лидер?
Иранскиот устав не предвидува автоматско наследување. Новиот врховен лидер го избира Assembly of Experts – тело од 88 исламски правници со исклучива уставна надлежност да именува религиозен и политички водач на државата.
Процедурата може да биде релативно брза ако постои консензус, но во услови на воена ескалација и внатрешни фракциски притисоци може да стане сложена и долготрајна. Додека трае процесот, уставот дозволува формирање привремен совет составен од претседателот, шефот на судството и висок верски претставник.
Сепак, во вакви кризни моменти, реалната моќ често се концентрира кај политичките посредници и безбедносниот апарат.
Улогата на Али Лариџани
Лариџани е поранешен претседател на парламентот и поранешен секретар на Врховниот совет за национална безбедност. Со долгогодишно искуство во државниот врв, тој важи за прагматичен конзервативец со врски во различни центри на влијание.
Според анализата на Reuters, неговата улога во првите часови по објавата за смртта на Хамнеи била насочена кон стабилизација на институциите, координација со безбедносните служби, комуникација со верските авторитети и управување со надворешнополитичката реакција.
Тоа не значи дека автоматски ќе стане врховен лидер, но го позиционира како моментално највлијателен политички координатор во транзицијата.
Револуционерната гарда како клучен фактор
Ниту еден избор во Иран не може да се случи без согласност или барем без отпор од Islamic Revolutionary Guard Corps. Гардата контролира значителен дел од безбедносниот апарат и економијата, а нејзината позиција ќе биде пресудна.
Доколку процени дека Лариџани претставува стабилен компромис, неговите шанси би пораснале. Ако се ориентира кон поидеолошка фигура, земјата би можела да влезе во порадикална фаза.
Можни сценарија
Едно сценарио подразбира брз избор на тврдолиниски лидер со цел демонстрација на стабилност во услови на конфронтација со САД и Израел. Второ сценарио е прагматичен компромис околу фигура како Лариџани, што би значело контролиран континуитет без драматични системски промени. Трето сценарио е продолжена институционална борба меѓу фракциите, што би ја зголемило неизвесноста и ризикот од внатрешни тензии.
Што значи ова за регионот?
Врховниот лидер има последен збор за нуклеарната програма, воената стратегија, регионалните сојузништва и односите со САД и Израел. Секој нов лидер ќе мора да одлучи дали ќе продолжи со ескалација или ќе отвори простор за ограничена деескалација.
Reuters оценува дека смртта на Хамнеи создава структурен вакуум во систем кој со децении беше изграден околу една централна фигура. Иако институциите формално постојат, нивната стабилност зависи од рамнотежата меѓу верската легитимност и безбедносната моќ.
Иако се појавуваат тврдења дека Али Лариџани ќе ја преземе функцијата, формалната одлука останува во рацете на Собранието на експерти, под внимателно следење од Револуционерната гарда.
Иран не влегува само во процес на наследување, туку во тест за стабилност на целиот свој политички модел. Следните денови ќе покажат дали системот ќе демонстрира континуитет или ќе открие подлабоки пукнатини со пошироки геополитички последици.
Редакција Фронтлајн
