Пишува: НИКОЛА СПАСОВ
Од секогаш ми била фасцинантна потребата секој конкретен проблем во државата да го претвориме во колективна дијагноза, односно колективна одговорност.
Ако има ѓубре по улиците првата реакција е – а бе стока народ сме. Некој паркирал на тротоар – Нема бе не се оправаме. Државата не функционира – сите ние сами сме си криви. Триесет години не сме направиле ништо – овци сме, кој стигне нè стриже.
Ова на прв поглед изгледа како самокритика, а всушност е совршено бегство од конкретна одговорност.
Ако има ѓубре тоа значи дека некој фрлил, некој не го собрал, некој не контролирал, некој не казнил. Со муабетот „а бе стока народ сме“, ги амнестираме сите овие кои не постапиле и се конкретно одговорни.
Сѐ додека, наместо индивидуална одговорност, вината ја генерализираме на целиот народ, одговорност и промени нема да има.
Интересно е што истата работа со години ја гледам и во бизнисот. Некој имал јасна задача и не ја завршил. Прашуваш што се случило и почнува оправдување: не било јасно кажано, друг задоцнил, а бе и клиентот не знае што сака. Неверојатно со која тежина се прифаќа лична одговорност и се доживува како пораз.
Во реалноста, признавање или прифаќање на лична одговорност не значи неспособност. Напротив, тоа е доказ за зрелост и подготвеност да се подобриш. Признавањето лична одговорност е предуслов за личен развој и напредок и една од најценетите карактеристики.
Кај нас толку се изместени овие вредности, што признавањето грешка или прифаќање одговорност се третира како слабост. Ако четворица никогаш не признаваат ништо, а петтиот редовно ја презема својата одговорност, тој петтиот на крај ќе изгледа најнеспособен. И нормално, по некое време ќе престане и тој. Не е будала.
Овој проблем веќе не е прашање на карактер туку на дефект на целиот систем на вредности. Ако оној што признава грешка плаќа цена, а оној што успешно ја префрла вината поминува подобро, системот произведува експерти за оправдување. Тоа важи за фирма, институција и цела држава. И тоа е реалноста во која живееме.
За крај, одговорноста мора да ја следи моќта и овластувањето.
„Ние 30 години ја уништуваме Македонија.“ Кои ние? Човек што пред 30 години имал десет години и човек што бил министер имаат иста одговорност? Пензионер, премиер, судија, директор и продавачка во маркет имаат иста моќ врз тоа како функционира државата?
Функционалните држави не функционираат затоа што Германците, Данците или Швајцарците се произведуваат во некоја фабрика. Луѓето се луѓе: ќе бидат себични, ќе грешат, ќе пробаат да го заобиколат правилото и ќе бараат полесен пат кога можат. Го правеле тоа и таму порано.
Разликата е што добриот систем создава правила, контрола и јасна одговорност. Кај нас тоа не постои и трагедијата е што сѐ повеќе назадуваме на ова поле.
Затоа, кога следен пат ќе се заебе нешто дебело, треба малку помалку да филозофираме за тоа каков народ сме и едноставно да прашаме: кој беше одговорен?
