Светот со зголемена загриженост го набљудува Ормускиот Теснец, каде што американскиот претседател Доналд Трамп ја започна операцијата наречена „Проект Слобода“, иницијатива која дополнително ги вжешти веќе тензичните односи на Блискиот Исток. Овој воден пат, кој е од витално значење за глобалната економија бидејќи низ него минува 20 отсто од светската нафта и течен природен гас, остана блокиран откако Иран одговори на воздушните напади од страна на САД и Израел со затворање на овој клучен премин. Објавата на Трамп дека САД ќе помогнат во „водителството“ на заробените бродови веднаш беше проследена со обнова на ограничените борбени дејствија, создавајќи ситуација во која секој следен потег може да значи премин од локален инцидент во регионален конфликт од големи размери, пишува Би-Би-Си.
Хуманитарните мотиви на „Проектот Слобода“
Преку својата платформа „Truth Social“, претседателот Трамп ја образложи интервенцијата како одговор на барањата од земји од целиот свет чии комерцијални флоти се заглавени во теснецот. Тој нагласи дека овие бродови се „чисто неутрални и невини набљудувачи“ кои станале „жртви на околностите“. Според неговите зборови, намерата на САД е безбедно да ги изведат овие пловила надвор од рестриктивните водни патишта, квалификувајќи го овој чин како „хуманитарен гест“ во име на САД, блискоисточните земји, но и за доброто на самиот Иран. Трамп посочи дека екипажите на овие бродови се соочуваат со недостиг на храна и санитарни услови, што ја прави мисијата итна од хуманитарен аспект.
Реакцијата на Техеран: Суверенитет наспроти воена интервенција
Сепак, иранските власти имаат дијаметрално спротивен став кон американското присуство. Техеран инсистира на својата целосна контрола врз теснецот и упати директни закани дека ќе го нападне секој странски вооружен брод што ќе се обиде да се приближи, со посебен акцент на она што тие го нарекуваат „агресивна американска војска“. Генерал-мајор Али Абдолахи беше дециден дека безбедното поминување мора да биде координирано со Иран под сите околности. Дополнително, иранскиот министер за надворешни работи, Абас Арагчи, упати остра порака дека настаните во Ормуз јасно покажуваат дека нема воено решение за политичката криза, нарекувајќи ја американската иницијатива „Проект Застој“.
Масивна воена мобилизација во срцето на Заливот
На терен, воената имплементација на планот на Трамп вклучува масивна мобилизација на ресурси. Според Меѓународната поморска организација, околу 20.000 морнари и 2.000 бродови се заробени во Заливот од почетокот на војната со Иран. Американската централна команда (CENTCOM) соопшти дека користи разурнувачи со наведувани ракети, над 100 авиони, беспилотни платформи и 15.000 војници за поддршка на операцијата. Адмирал Бред Купер потврди дека САД веќе контактирале десетици бродски компании од 87 различни земји за да го поттикнат сообраќајот низ тесниот трговски коридор, согласно намерата на претседателот за безбедно водење на бродовите.
Проток на сообраќајот и економската несигурност
Експертите како Мик Малрој, поранешен заменик-помошник секретар за одбрана на САД, сметаат дека „Проектот Слобода“ првенствено ќе се фокусира на обезбедување воздушен штит и одбрана од ракетни напади, наместо на физичка придружба на секој поединечен брод. Малрој предупредува дека успехот на операцијата зависи од довербата на бродските компании и нивните осигурителни куќи; доколку тие не веруваат дека можат да поминат без напад, целиот напор нема да го има посакуваниот ефект врз светската трговија. Иако CENTCOM извести за успешно поминување на два комерцијални брода под американско знаме и еден брод на компанијата „Maersk“, иранската Револуционерна гарда експресно ги демантираше овие тврдења, тврдејќи дека ниту едно пловило не го поминало теснецот.
Првите директни судири и размена на оган
Реалноста на судирот стана очигледна само неколку часа по почетокот на операцијата. Иранските сили истрелаа крстосувачки ракети и користеа беспилотни летала против американските воени и комерцијални бродови. Трамп потврди дека Иран „испукал неколку истрели“ кон неповрзани нации, што се потврдува со извештаите од Обединетите Арапски Емирати за нападнат танкер на нивната државна нафтена компанија „Adnoc“. Истовремено, беше погоден и јужнокорејски товарен брод во близина на брегот на ОАЕ. Како одговор на овие провокации, американските воени хеликоптери потопија шест ирански мали чамци кои целеле кон цивилни пловила, иако Техеран официјално го негира овој инцидент.
Аналитичарите предупредуваат: Ескалацијата е прашање на време
Заклучните размислувања на аналитичарите укажуваат на екстремно висок ризик од понатамошна ескалација. Грант Рамли, поранешен советник во Белата куќа, смета дека обезбедувањето на преминот за сите бродови ќе биде исклучително тешко и веројатно ќе бара посилна воена опција, додавајќи дека обновата на целосни непријателства е прашање на време, а не на можност. Слично на тоа, Нитја Лаб од „Chatham House“ ја оценува операцијата како високо ескалаторна, сугерирајќи дека САД веќе не се подготвени да преговараат за условите за отворање на теснецот, туку прифаќаат дека пловидбата е можна само под постојана закана од сила. Дури и ако „Проектот Слобода“ успее привремено да ослободи дел од бродовите, експертите предупредуваат дека тоа ќе биде само краткотрајно олеснување во отсуство на трајно политичко решение за овој критичен воден пат.
Ј. Ѓ.
