Опсерваторија за воени и геополитички прашања | ЦИВИЛ
Крим повторно ќе биде високо на меѓународната агенда на 23 септември, кога во Њујорк ќе се одржи шестиот самит на Меѓународната Кримска платформа. Самитот ќе се одржи под мотото „Тест за единството, повик за акција“ и ќе биде насочен кон состојбата на окупираниот полуостров, системското кршење на човековите права, неговата милитаризација, но и за чекорите што треба да се направат за деокупација на Крим. Официјалната Кримска платформа ја потврди средбата и нејзините главни теми на 21 септември.
Од Кијив до Њујорк
Кримската платформа беше иницирана од Украина и официјално започна со работа на 23 август 2021 година, со првиот самит во Кијив. Замислена е како постојан меѓународен механизам за координација околу Крим, од шефови на држави и влади и министри за надворешни работи, до парламенти, експертски мрежи и граѓанското општество.
Нејзините пет главни области се политиката на непризнавање на рускиот обид за анексија, санкциите и спречувањето на нивното заобиколување, заштитата на човековите права и меѓународното хуманитарно право, безбедноста во Црното и Азовското Море и слободата на пловидба, како и економските и еколошките последици од окупацијата.
Оваа политика не се темели само врз украинската позиција. Генералното собрание на ОН уште во март 2014 година со Резолуцијата 68/262 ја потврди територијалната целовитост на Украина во нејзините меѓународно признати граници и утврди дека референдумот организиран на Крим на 16 март 2014 година нема важност и не може да биде основа за промена на статусот на полуостровот.
И во најновиот извештај на генералниот секретар на ОН за човековите права, објавен на 26 јуни 2026 година, Крим се третира како привремено окупирана територија на Украина, а институциите воспоставени од Русија се означуваат како руски окупациски власти.
Крим како воена база
По почетокот на целосната руска инвазија во февруари 2022 година, стратешкото значење на Крим дополнително се зголеми. Русија го користи полуостровот како голема воена и логистичка база за операции против Украина, вклучително и за воздушни и ракетни напади.
Според најновиот неделен извештај на Кримската платформа, кој се повикува на украинските Воздухопловни сили, во седумдневниот период до 16 септември руските сили употребиле повеќе од 1.933 ударни и мамец-дронови од повеќе правци, вклучително и од окупираниот Крим и од Црното Море. Во нападите биле употребувани и балистички, крстосувачки и наведувани ракети.
Но милитаризацијата не завршува со воените бази и системите за оружје.
Украинските власти предупредуваат на системско вовлекување на децата и младите во рускиот воен и идеолошки систем. Во Симферопол, на пример, бил организиран квалификациски натпревар во управување со борбени дронови за ученици и студенти, а биле организирани и обуки по тактичка медицина во рамките на таканаречени воено-патриотски програми.
Токму милитаризацијата на образованието и младите ќе биде една од темите на самитот во Њујорк.
316 случаи на политички прогонувани лица, меѓу нив и 169 Кримски Татари
Зад геополитичките формулации стојат стотици индивидуални судбини.
Според податоците објавени од Кримската платформа на 16 септември 2026 година, 316 лица на окупираниот Крим се предмет на политички мотивирано кривично гонење. Од нив 169 се Кримски Татари, а едно лице е припадник на караитската заедница.
Обединетите нации со години документираат поширок модел на ограничување на слободата на изразување, верските слободи, граѓанскиот простор и културниот идентитет на Крим. Мониторинг-мисијата на ОН особено укажува на притисокот врз Кримските Татари и врз луѓето кои јавно се спротивставуваат на окупацијата.
Паралелно со репресијата продолжува и отпорот. Според украинските извори, на полуостровот дејствуваат движења како „Жолта лента“, „Зла Мавка“ и АТЕШ, додека други жители изведуваат индивидуални акции. Од почетокот на целосната инвазија, руските власти сè почесто применуваат административни и кривични одредби за таканаречено „дискредитирање“ на руската армија против луѓе што јавно ја оспоруваат окупацијата.
Случајот на новинарот Вилен Темерјанов
Еден од луѓето зад овие бројки е кримскотатарскиот новинар Вилен Темерјанов, чиј случај ЦИВИЛ го следи подолго време.
Темерјанов известувал за „Кримска солидарност“ и соработувал со независниот медиум Grani.ru. Ги следел претресите, апсењата и судењата на Кримските Татари и известувал за репресијата на окупираниот полуостров.
На 11 август 2022 година руските безбедносни сили извршиле претрес во неговиот дом и го уапсиле. Во ноември 2025 година, Јужниот окружен воен суд во Ростов-на-Дон го осуди на 14 години затвор по обвиненија поврзани со организацијата Хизб ут-Тахрир и со наводна подготовка за насилно преземање на власта. Комитетот за заштита на новинарите побара негово ослободување и го поврза прогонот со неговата работа како новинар што документирал кршења на човековите права во окупираниот Крим.
Џабир Дерала во повеќе текстови на ЦИВИЛ и CIVIL Today го следи случајот и јавно побара од рускиот окупатор итно ослободување на Темерјанов. Во текст објавен во јуни годинава, ЦИВИЛ известуваше и за влошувањето на неговата здравствена состојба и проблемите со пристапот до медицинска грижа.
И Кримската платформа во август годинава потврди дека Темерјанов и четири години по апсењето останува зад решетки и дека неговото здравје се влошило, а планираната медицинска интервенција не била извршена.
Неговиот случај е само еден од стотиците документирани примери што покажуваат што во практиката значат поимите „политички прогон“, „ограничување на слободата на медиумите“ и „репресија“ кои ќе се најдат во документите на самитот.
Борба и против нормализацијата на окупацијата
Една од главните политички задачи на Кримската платформа останува спречувањето на постепено меѓународно прифаќање на руската контрола врз Крим како непроменлив факт.
Пред самитот, претставници на Украина предупредија дека Москва користи културни, информативни и дипломатски инструменти за да создаде впечаток дека статусот на Крим е веќе решено прашање. Украинската страна посочува и на активностите на таканаречените „Руски домови“, пропагандни изложби и други форми на јавна дипломатија како инструменти за легитимирање на окупацијата.
Затоа, според извори на ЦИВИЛ, заедничката изјава од самитот во 2026 година треба да се фокусира не само на непризнавањето и санкциите, туку и на одговорноста, заштитата на културното наследство, човековите права, милитаризацијата и економските и еколошките последици од окупацијата. Посебен сегмент е предвиден и за соработка против дезинформациите, пропагандата и другите форми на хибридно влијание.
Самитот треба да се надоврзе на Њујоршката декларација усвоена на петтиот самит во септември 2025 година, во која учесниците повторно ги потврдија принципите на Повелбата на ОН, територијалниот интегритет на Украина и политиката на непризнавање на окупираните украински територии.
И Северна Македонија е дел од процесот
Северна Македонија во изминатите години учествуваше во парламентарната димензија на Кримската платформа, вклучително и на парламентарните самити во Рига во 2024 и Стокхолм во 2025 година.
Земјата беше наведена и како дополнителен ко-спонзор на нацрт-резолуцијата на Генералното собрание на ОН за состојбата со човековите права во привремено окупираните територии на Украина, која во декември 2025 година беше усвоена како Резолуција 80/223.
Од декларации кон конкретни механизми
Пет години по формирањето на Кримската платформа и повеќе од дванаесет години по почетокот на руската окупација, прашањето пред самитот во Њујорк веќе не е само како Крим да остане на меѓународната агенда.
Прашањето е што следува откако таму ќе остане.
Во фокусот ќе бидат примената на санкциите, спречувањето на нивното заобиколување, политичките затвореници, меѓународната одговорност, борбата против руските дезинформации и практичните механизми со кои политиката на непризнавање треба да се претвори во координирана меѓународна акција.
За Украина, деокупацијата на Крим останува неразделен дел од завршувањето на војната и обновувањето на нејзиниот територијален интегритет. За меѓународната заедница, самитот на 23 септември ќе биде уште еден тест за тоа колку принципите на Повелбата на ОН можат да се претворат од декларации во долгорочна и доследна политика.
