Младите во Северна Македонија денес се соочуваат со серија комплексни предизвици кои произлегуваат од дигиталната ера – од говор на омраза и онлајн-насилство, до притисоци меѓу врсници, проблеми во меѓучовечката комуникација и сериозни ризици по менталното здравје. Овие појави, веќе подолго алармирани од меѓународни и домашни организации, сега повторно се во фокусот преку програмите кои ги спроведува Центарот за истражување и креирање политики, што работи со млади од девет општини во земјата.
Според Марија Ристевска од Центарот за истражувања, навиките и зависностите од дигиталните алатки веќе имаат длабоко влијание врз однесувањето на младите.
– Младите денес се соочуваат со многу повеќе проблеми: зависност од технологија, потешкотии во изразување чувства и емоции, нарушени односи со врсници и партнери, и потешкотии во прифаќањето на оние кои се различни од нив. Тука се и социјалните феномени како алкохолизмот и употребата на дроги, изјави Ристевска.
Според експертите, недостатокот од емпатија и директна комуникација создава амбиент во кој говорот на омраза, онлајн навредите и дигиталната агресија стануваат „нормализирана“ форма на комуникација.
Меѓународни извештаи: 1 од 10 жени секојдневно трпат онлајн-злоупотреба
Податоците од меѓународни извештаи ја потврдуваат загриженоста: Според УНДП, над 60% од жените во Македонија доживеале барем една форма на онлајн-насилство, додека 1 од 10 жени секој ден се соочува со дигитална злоупотреба. Извештајот на СЗО-Европа од 2022 година покажува дека 16% од европските адолесценти биле жртви на сајбер-малтретирање, значително зголемување во однос на претходните години. Психолошките студии објавени во меѓународни медицински списанија посочуваат дека жртвите на дигитално насилство се изложени на повисоко ниво на анксиозност, депресија и социјална изолација, но и на ризик од самоповредување.
Овие податоци покажуваат дека онлајн-насилството оставa длабоки последици – понекогаш подеднакво трајни како и физичкото.
Претставниците од Министерството за образование сметаат дека работата со младите мора да биде системска и континуирана.
– Ја гледаме реалноста: онлајн-насилство, говор на омраза, притисоци од врсници, ризици по менталното здравје, токсични модели за тоа што значи да се биде маж или жена. Затоа ни требаат програми што директно ги вклучуваат младите како активни учесници, истакна Мирјана Златанова од Министерството.
Таа нагласи дека образовниот систем треба да се модернизира со вклучување содржини за медиумска писменост, дигитална етика, полова еднаквост и интеркултурни вредности.
Европските вредности мора да станат дел од програмите
Амбасадорката на Холандија во Скопје, Озлем Џанел, испрати порака за поддршка на организациите што работат со млади и за поголема инволвираност на институциите.
– Го користам овој момент да ги повикам носителите на одлуки да ја поддржат граѓанската организација во овие напори, да ги поздрават резултатите и да ги вклучат во наставните програми, нагласи Џанел.
Според неа, со ова би се вградиле европските вредности, човековите права и особено родовата еднаквост во националната агенда.
Недостиг на државна стратегија – голема празнина во системот
Иако проблемите брзо растат, Северна Македонија сè уште нема усвоена национална стратегија за борба против семејно и родово базирано насилство, а со тоа и против онлајн-формите на злоупотреба. Министерството најавува дека стратегијата ќе биде донесена до крајот на 2025 година, но експертите предупредуваат дека секое доцнење значи нови ранливи групи и поголеми ризици.
Младите страдаат тивко
Извештаите на УНИЦЕФ посочуваат дека: младите сè поретко бараат помош од страв од стигма, онлајн-насилството директно го нарушува самодовербата, семејното и врсничкото опкружување често ги игнорира првите знаци на психолошка криза.
Психолозите предупредуваат дека потребни се итни реформи во советувалиштата, училиштата, локалните служби и дигиталните линии за помош.
Онлајн-насилството, говорот на омраза и психо-социјалниот притисок не се „тривијални појави“ поврзани со модерното време, туку сериозни ризици кои водат кон нарушено ментално здравје, дискриминација, социјална исклученост и загубени генерации.
Според експертите потребни се: силни институции, модерно образование, поддршка за граѓанскиот сектор, и најважно – млади кои се слушнати, вклучени и заштитени.
Дестан Јонузи
