ЏАБИР ДЕРАЛА
Во Северна Македонија немаше суштинска јавна дебата за таканаречениот Акциски план за унапредување на правата на лицата што припаѓаат на заедниците – ниту за неговата содржина, ниту за неговите правни импликации, ниту за неговото место во процесот на пристапување кон ЕУ.
Во ноември (2025), последниот извештај за проширување на Европската комисија повторно ја повика Северна Македонија да продолжи со долго одложуваните уставни амандмани што би ги признале Бугарите и другите немнозински заедници во Уставот. Оваа обврска е дел од рамката за пристапување кон ЕУ усвоена за време на француското претседателство на 30 јуни 2022 година (т.н. Француски предлог), но потребните измени сè уште не се усвоени. Во својата годишна оценка на земјите кандидати, Комисијата нагласува дека Северна Македонија мора целосно да ги спроведе сите билатерални договори, вклучително и Преспанскиот договор со Грција и Договорот за пријателство, добрососедство и соработка со Бугарија – и дека тие мора да се спроведуваат со добра намера од сите страни.
Од она што може да се заклучи врз основа на извештајот на Советот на Европа, процесот околу нацрт-акцискиот план се состоел главно од институционални размени и ограничени експертски дискусии во тесен круг. Тоа ни оддалеку не претставува замена за широка, јавна, транспарентна или инклузивна политичка дебата. Во пракса, планот се чини дека постои првенствено како формален услов на процесот на пристапување, а не како производ на значајна домашна дискусија или јавен ангажман.
Она што јавноста го виде наместо тоа е нешто сосема друго: политичко диверзија. Административно и процедурално прашање (дел од рамката за пристапување кон ЕУ) брзо се трансформираше во збир на емоционално набиени и политички инструментализирани наративи – за национално достоинство, непријателски настроени надворешни фактори и историски неправди – од кои ниту едно не се поврзува значајно со самиот документ.
Односите дополнително се заострија кога премиерот Христијан Мицкоски, соочен со прашање за ставот на Северна Македонија во врска со воената интервенција на САД во Венецуела, избегна да одговори, но затоа ја пренасочи дискусијата кон Бугарија и Европската Унија. Притоа, тој ја претстави земјата како жртва на надворешна неправда, ја обвини Бугарија за саботирање на европската иднина на Северна Македонија и имплицираше дека ЕУ толерира кршење на меѓународното право кога тие влијаат на „мали, мирољубиви нации“.
Потегот беше реторички ефективен. Тој го замени непријатното прашање од областа на надворешната политика со познат наратив за национален револт и го трансформираше техничкиот документ за политики во бојно поле на симболи. Од тој момент, Акцискиот план престана да функционира како предмет на дискусија за политики и практики и стана политички инструмент – не за да ја разјасни својата цел или да ги процени неговите заслуги, туку да го пренасочи вниманието и да ги мобилизира емоциите.
Правната содржина и дизајнот на политиките во Акцискиот план заслужуваат посебна и ригорозна анализа. Но, дури и без такво испитување, неговата политичка траекторија е веќе јасна: наместо да служи како практичен механизам за исполнување на долгогодишните обврски и деблокирање на процесот на пристапување во ЕУ, таа е апсорбирана во поширок модел на пренасочување, мобилизација базирана на жалби, револт и идентитетско обликување, сè повеќе обележано со скептичен – а понекогаш и отворено непријателски – тон кон самиот европски проект.
На овој начин, Акцискиот план не влезе во јавната сфера како прашање на демократски избор, институционална одговорност или решавање на политички проблеми. Влезе како претстава – сцена на која моќта ја преведува административната обврска во симболичен конфликт и каде што политичката енергија се инвестира не во одговор на прашањата и обврските, туку во нивно раскажување како неправда, предавство или надворешна завера.
Непредизвикан и широко репродуциран наратив
По јавната изјава на премиерот на 4 јануари, повеќето домашни медиуми ги репродуцираа неговите тврдења во повеќе формати и наслови, без контекстуализација и без систематски напор да се испита нивната фактичка точност.
Уредничките реакции беа претежно афирмативни кон премиерот. Наративот за надворешна неправда и национално достоинство беше повторуван, наместо тестиран. Се чинеше дека има малку видливи актери или институционални капацитети во јавната сфера кои се подготвени – или способни – да ги стават стратешки важните тврдења под критичка контрола, како што би се очекувало во функционална демократска медиумска средина.
Платформите за проверка на факти не ги потврдија централните тврдења за наводните приговори на Бугарија на Акцискиот план. Ниту, пак, организациите на граѓанското општество финансирани од Европа јавно повикаа на воздржаност, дијалог или процедурално разјаснување. Наместо тоа, просторот за јавно информирање беше во голема мера исполнет со повторувања на врамувањето што го понуди премиерот во изјавата, додека официјалниот одговор на бугарското Министерство за надворешни работи – и покрај неговата директна релевантност – доби малку или воопшто не доби медиумско внимание.
Како резултат на тоа, јавниот дискурс остана доминиран од политички наратив, а не од проверливи факти, документирани ставови или институционален контекст. Оваа асиметрија е важна не само за точноста на известувањето, туку и за самата демократска одговорност: кога политичките тврдења се засилуваат без проверка, а спротивставените информации се маргинализираат, граѓаните се лишени од основата за информирана проценка.
Што се тврди и што може да се потврди
Премиерот Мицкоски тврди дека Бугарија се спротивставила на Акцискиот план затоа што бил напишан на македонски јазик, претставувајќи го ова како доказ за непријателска намера и политичка опструкција.
Сепак, бугарското Министерство за надворешни работи артикулираше значително поинаков став.
Во својата официјална изјава од 5 јануари, Министерството појасни дека јазикот на Акцискиот план е внатрешно прашање за Северна Македонија, а не билатерално прашање. Од бугарското МНР забележуваат дека презентирањето на Акцискиот план пред граѓаните на англиски јазик, покренува прашања за имплементацијата, но не претставува приговор. МНР на Бугарија притоа повтори дека Акцискиот план е чекор предвиден по уставното вклучување на Бугарите, како што е договорено во европскиот консензус од 2022 година – чекор што останува нерешен. Исто така, ја поздрави искажаната подготвеност на премиерот да прифати забелешки од бугарската заедница.
Затоа, постои јасна несовпаѓање помеѓу политичкото тврдење и документираната дипломатска позиција.
Ова несовпаѓање не беше испитано во јавноста во Северна Македонија.
Контрастот помеѓу двата начина на комуникација е сепак очигледен. Изјавите на премиерот беа формулирани во емотивни и идентитетски референтни термини и беа упатени првенствено до домашната политичка публика. Спротивно на тоа, изјавата на бугарското Министерство за надворешни работи беше формулирана на процедурален и институционален јазик, повикувајќи се на договорени рамки и формални обврски. Сепак, само еден од овие начини на комуникација беше засилен во домашниот информативен простор.
Перспектива: Ескалацијата е најверојатна траекторија
Наместо да се движи кон разјаснување или процедурален дијалог, комуникацијата од тој момент само ескалира.
По одговорот на бугарското Министерство за надворешни работи, Министерството за надворешни работи и надворешна трговија на Северна Македонија издаде остро формулирано соопштение во кое ја обвинува Бугарија за давање „апстрактни и неосновани коментари“ и ја повикува Софија да покаже „европско однесување“, вклучително и „целосно почитување и признавање на македонскиот јазик“. Македонското министерство го претстави нацрт-акцискиот план како конструктивен чекор напред, подготвен со домашни и меѓународни експерти во консултација со Советот на Европа и Европската комисија, и ја опиша Северна Македонија како позитивен европски пример во заштитата на правата на заедниците.
Оваа реакција не се осврна на суштината на бугарската изјава, која не го оспоруваше македонскиот јазик, туку повтори дека јазикот на планот е внатрешно прашање, се запраша зошто нацрт-верзијата им беше презентирана на граѓаните на англиски јазик и потсети дека Акцискиот план е предвиден да следи (а не да претходи) по уставното вклучување на Бугарите, како што е договорено во европската рамка од 2022 година.
Во исто време, бројни домашни медиуми ја преформулираа бугарската изјава како негирање или омаловажување на македонскиот јазик, фокусирајќи се на употребата на фразата „јазик достапен за граѓаните“ од страна на Софија, и покрај фактот дека бугарскиот текст не го оспорува статусот на македонскиот јазик и не го претставува проблемот како билатерален јазичен конфликт.
Повторувањето на првичното тврдење на премиерот – дека Бугарија се спротивставила на планот затоа што бил напишан на македонски јазик – продолжи и во последователните изјави, иако ова толкување не е поддржано од објавениот став на бугарското МНР. Размената, според тоа, се оддалечи од процедуралните и правните прашања што се во прашање и се продлабочи во симболична конфронтација структурирана околу идентитетот и незадоволството.
Во оваа смисла, ескалацијата не е ненамерна последица, туку доминантна динамика: позициите се повторуваат, се зацврстуваат и реторички се засилуваат, наместо да се разјаснуваат, а просторот за суштински дијалог или меѓусебно разбирање се стеснува, наместо да се шири.
Контрола на наративите и демократска ерозија
Оваа епизода илустрира како чекорите за пристапување во ЕУ можат да се трансформираат во политички конфронтации засновани на симболи. Ова е уште еден во долгата низа случаи – низ целиот Балкан – во кои популистичкото форматирање ја поместува процедуралната реалност, а селективното засилување го нарушува јавното разбирање на меѓународните односи.
Посуштински, овој случај открива јаз во демократската одговорност: помеѓу политичките тврдења и фактичката верификација, помеѓу дипломатската комуникација и јавната свест и помеѓу реторичката ескалација и институционалната одговорност. Спорот околу Акцискиот план повеќе не е за заштита на малцинствата. Станува збор за контрола на наративите.
Кога политичките актери имаат корист од конфронтацијата, кога медиумите репродуцираат наместо да испитуваат, и кога институциите молчат пред ескалацијата, пренасочувањето станува доминантна политичка стратегија.
Тогаш, и демократијата се уназадува. Тоа се случува не поради некој надворешен притисок, туку поради внатрешно занемарување на обврските и одговорноста.
Извор: Цивил Медиа
