Тврдењето на Министерството за правда дека во континуитет има консултации со граѓанскиот сектор во процесот на изготвување на новиот Изборен законик е делумно точно бидејќи организациите на граѓанското општество не се активно вклучени, имено не се дел од работната група за изготвувањето на новиот Изборен законик на Северна Македонија. Невладините организации оценуваат дека за еден толку деликатен процес, како што се измените на Изборниот законик, потребен е транспарентен и инклузивен пристап на општеството за процесот да биде по веродостоен и кредибилен. Во овој процес не се активно вклучени ниту независните иницијативи, што според нив е неприфатливо бидејќи тие веќе неколку години се дел од изборните циклуси, пишува Порталб.мк.
Во моментов работната група за реформите во Изборниот законик е составена од претставници на парламентарните партии и независни пратеници. Невладините организации кои работат на следење на изборните процеси се изоставени од работната група со можност да им ги испратат и презентираат своите препораки. На еден од состаноците на Советот за соработка меѓу Владата и граѓанскиот сектор, на барање на организациите, Советот подготви официјално барање упатено до Министерството за правда за „активно вклучување на граѓанските организации, бидејќи ова е потребно во измената на изборното законодавство“.
„Советот за соработка меѓу Владата и граѓанското општество препорачува да кога ќе се отвори процесот за измени и дополнувања на Изборниот законик, во работната група координирана од Министерството за правда да бидат вклучени и членови од граѓанските организации, кои ќе бидат назначени од Советот, по претходно објавен јавен повик.“ се наведува во барањето дискутирано на крај на месец март на состанокот, кое не наиде на разбирање од Министерството за правда.
Овој начин на дејствување е нетранспарентен и спротивен на препораките на ОБСЕ/ОДИХР, алармираат организациите и иницијативите. Оттаму додаваат дека невладините организации ќе учествуваат само како слушатели и набљудувачи во дебатите за изготвување на новиот Изборен законик и тоа не ги става нив во рамноправна положба со политичките партии.
Ваквата ситуација ја зголемува дилемата околу транспарентноста во текот на процесот.
Дерала: Нетранспарентност и вклученост колку за „мачкање на очи“
Претседателот на Центарот за слобода, ЦИВИЛ, Џабир Дерала, за Порталб.мк изјави дека пред сè, зависи од тоа колку „работната група“ ќе го прочита сеопфатниот документ изработен од Работната група за измени на Изборниот законик, која беше формирана за време на мандатот на поранешниот министер за правда, Кренар Лога, а ја предводеше еден од најголемите авторитети во оваа област, Александар Новакоски.
„Невклучувањето на граѓанското општество не е само прескокнување на некоја формалност. Тоа во еден толку деликатен и важен процес значи отсуство на транспарентност и целосна затвореност на власта кон прашања од врвен јавен интерес. И дефинитивно сигнализира незаинтересираност за препораките на ОБСЕ/ОДИХР, бидејќи една од важните препораки токму на оваа меѓународна институција е вклучување на граѓанските организации. Најважните препораки што ЦИВИЛ ги даде во Работната група пред неполни три години, се однесуваат на политичкото финансирање. И тогаш и сега, ЦИВИЛ е на ставот дека сегашниот начин на уредување на оваа сфера, всушност, претставува само озаконета корупција на медиумите и ништо повеќе“, рече Дерала.
Според него, дел од нивните препораки како организација се однесуваат на професионализацијата и отчетноста на изборната администрација, заштитата и признавањето на граѓанското набљудување и справувањето со странското влијание и хибридните закани.
„Ништо од тоа не очекувам дека ќе биде предмет на работата на блиндираната работна група на власта. Причините се длабоки и произлегуваат од начинот на практикување на власта – нетранспарентност, ароганција и незаинтересираност за вистински измени што ќе го подобрат квалитетот на спроведување на изборните процеси. Тоа, пак, води кон заклучокот дека власта не е заинтересирана за слободни, фер и демократски избори”, изјави Дерала.
Граѓански иницијативи на иста позиција со граѓанското општество
Исто како и граѓанското општество, и независните граѓански иницијативи се ставени во иста позиција и не се дел од работната група за изготвување на новиот Изборен законик. Тие велат дека иако веќе неколку години се дел од изборните циклуси, Министерството за правда и политичките партии ги маргинализираат. Единственото вклучување на граѓанските организации се случи на 16 април , кога неколку граѓански иницијативи на нивно барање и предводени од Билјана Ивановска од „Шанса за Центар“ и поранешна претседателка на ДКСК, остварија средба со министерот за правда.
Ељмедина Абдулахи од иницијативата „Подобро за Тетово“ изјави дека причина за средбата со министерот за правда било изразувањето на нивниот револт од досегашните случувања при изготвувањето на новиот Изборен законик и поднесувањето на барањата од граѓанските иницијативи во врска со Изборниот законик. Таа рече дека за време на средбата ги образложиле своите барања, вклучително и барањето да бидат дел од работната група, но тука, како што рече Абдулахи, министерот за правда ставил црвена линија и граѓанските иницијативи нема да бидат вклучени во работната група.
„Нашите барања се во согласност со препораките на ОБСЕ/ОДИХР и примерите што сме ги добиле од европските земји. Политичките партии нè маргинализираат иако сме сериозни групи кои учествувале во неколку изборни циклуси низ целата земја. Затоа побаравме директен пристап, бидејќи имаме легитимитет од граѓаните. Сè што ќе ни биде дозволено е да бидеме дел од средбата кога ќе се разгледуваат нашите барања и да ги образложиме истите. Не се надеваме многу дека ќе се направат измени врз основа на нашите предлози“, рече Абдулахи.
Билјана Ивановска од „Шанса за Центар“, по средбата со министерот за правда, Игор Филков, за медиумите изјави дека не е во ред да се исклучуваат граѓанските иницијативи, бидејќи постојат и други политички субјекти кои се на локално ниво.
„А бидејќи законот ќе се спроведува и на централно и на локално ниво, сметаме дека треба да има пошироко учество. Ние ќе го доставиме нашето барање писмено и се надеваме дека ќе биде прифатено“, рече Ивановска.
Министерство за правда: Нека достават предлози, но не во работна група
Од Министерството за правда за Порталб.мк признаваат дена граѓанските организации
и иницијативи не се активно вклучени.
“Работната група за реформи во Изборниот законик е составена од претставници на парламентарните партии и независните пратеници. Во процесот на подготовка на законските измени ќе бидат вклучени и надлежни институции и граѓанскиот сектор. На средбата со министерот за правда на претставниците на независните граѓански иницијативи им беше посочено да достават свои предлози и коментари кои ќе бидат разгледани од страна на работната група. На таа седница ќе може да присуствуваат и граѓанските организации и да ги образложат предлозите. Ова беше прифатено од нивна страна, што значи дека во процесот ќе бидат вклучени и тие и надлежните институции”, велат од Министерството за правда.
Од Министерството за правда велат дека до сега предлози примиле од Државната изборна комисија (ДИК), АВМУ и Агенцијата за администрација, а до крајот на неделата очекуваат и предлози од Државната комисија за спречување на корупцијата (ДКСК).
Споредувајќи ги агенциите и државните органи со граѓанскиот сектор, од таму додаваат дека:
“Оттука, неосновани се тврдењата дека граѓанските организации не се вклучени во реформите во изборното законодавство. Вклучени се, треба да дадат предлози и да ги образложат во рамки на работната група. И ова беше прифатено и од нивна страна”, велат од Министерството за правда.
ОБСЕ/ОДИХР: Организациите на граѓанското општество да учествуваат во идентификувањето на нејаснотиите во Изборниот законик
Последните препораки на ОБСЕ/ОДИХР за Северна Македонија, ажурирани по локалните избори во 2025 година и најновите извештаи од 2026 година, ја нагласуваат критичната важност на вклучувањето на граѓанското општество во изборните реформи. Според конечниот извештај објавен во април 2026 година, процесот на изготвување на Изборниот законик треба да биде инклузивен и транспарентен за да се осигура интегритетот на процесот.
Клучните препораки за вклучување на невладините организации и граѓанските иницијативи:
• Сеопфатни и навремени консултации: ОДИХР препорачува процесот на разгледување на изборното законодавство да започне долго време пред претстојните избори. Овој процес треба да вклучува работни групи во кои невладините организации и граѓанските иницијативи имаат активна, а не само формална улога.
• Транспарентност на нацрт-законите: Се препорачува сите предложени амандмани да бидат објавени навремено за јавна дискусија, со што ќе им се овозможи доволно време на наблудувачките организации да ја дадат својата експертиза пред законот да биде доставен до Собранието.
• Улогата на невладините организации како „трети страни“ (Non-contestant Campaigning): Една од најспецифичните препораки од 2026 година е дека Изборниот законик не треба да го ограничува правото на невладините организации да дебатираат за прашања од јавен интерес за време на изборните кампањи. Треба да им се дозволи да водат кампања за прашања (issues-based campaigning) без да бидат спречувани од строгите финансиски правила кои што важат за политичките партии.
• Акредитација и мониторинг: Се препорачува поедноставување на процедурите за акредитација за домашните набљудувачи и гарантирање на нивниот пристап до сите фази од процесот, вклучително и броењето и правните жалби.
• Справување со „правните празнини“: ОДИХР повикува организациите на граѓанското општество да бидат дел од идентификувањето на нејаснотиите во тековниот Законик, особено во однос на користењето на државните ресурси и финансирањето на кампањите.
Што велат пратениците кои се дел од работната група?
Пратеникот на СДСМ, Оливер Спасовски, кој воедно е и член на работната група за за изготвувањето на новиот Изборен законик, за Порталб.мк, изјави дека без граѓански сектор, власта го турка процесот да биде затворен, а решенијата послаби.
Спасовски рече дека не станува збор само за технички измени на закон, туку за суштинско прашање како што е изборниот законик.
“Импликации и врз транспарентноста, и по квалитетот на самите решенија. Транспарентноста е важна во демократијата. Вклученоста на граѓанското општество е стандард во демократските системи и дел од препораките на меѓународните организации. Игнорирањето на тие стандарди испраќа лош сигнал за демократската зрелост. Кога една власт создава клима да клучни законски измени се подготвуваат без учество на невладини организации и експерти се создава перцепција дека правилата на изборите се „кројат“ според интересите на власта. Без вклучувањето на граѓанскиот сектор, квалитетот на законските решенија се намалува, бидејќи граѓанскиот сектор во изборната област со години акумулира експертиза, од мониторинг на избори, до препораки за фер и демократски процес и е потребно да биде вклучен во процесот на носење на Изборниот законик”, истакна Спасовски.
За крај Спасовски додаде дека овој пристап отвора простор за политичка злоупотреба и се нарушува кредибилитетот на целиот процес и дека изборните правила мора да бидат резултат на широк консензус.
Арта Биљали Зендели изјави дека пред сè, ДУИ е за целосно опфаќање на препораките на ОБСЕ/ОДИХР што произлегоа од последните избори, но и оние од претходните избори кои што не се опфатени.
„Во врска со невклучувањето на граѓанскиот сектор, би сакала да нагласам дека носител на процесот е Владата преку Министерството за правда и тие го носат товарот на невклучувањето, односно нецелосното вклучување на релевантните актери во изготвувањето на новиот Изборен законик. Сметаме дека процесот треба да биде инклузивен, односно на невладините организации кои играат важна улога во нашето општество и невклучувањето не требаше да се случи од страна на Владата“, рече Биљали – Зендели.
Од ВМРО-ДМПНЕ одговорија кратко и без да додадат детали за Изборниот законик. Тие рекоа дека во Работната група за новото изготвување на Изборниот законик, тие, како политичка партија, учествуваат на покана на Министерството за правда.
„За подетални информации за тоа кој учествува на овие состаноци, би сакале да ве упатиме до Министерството за правда“, соопштија од ВМРО-ДПМНЕ.
Зекирија Таипи од ВЛЕН изјави дека во рамките на работните групи од сите политички партии има експерти кои работат на Изборниот законик и сè е во согласност со препораките на ОБСЕ-ОДИХР.
„Носител на процесот за изготвувањето на новиот Изборен законик е Министерството за правда, а за невклучувањето на граѓанското општество треба да биде прашан министерот за правда, Игор Филков“, рече Таипи.
ДИК: Сме ги доставиле нашите барања
Од ДИК за Порталб.мк велат дека писмено ги доставиле своите предлози за измените на Изборниот законик до Министерство за правда и Собранието. Предлозите кои ги доставивме, над 20, се директен одговор на препораките од Извештајот на ОБСЕ/ОДИХР и се од технички карактер и од аспект на функционалност на изборниот процес, како и од практичните искуства на терен.
„Нашата примарна цел е низ конкретни законски решенија да овозможиме попрактично и поефикасно спроведување на изборните процеси. Понатаму, предлозите ја опфаќаат областа на ажурирање на податоците и меѓуинституционалната соработка, со цел поголема прецизност на Избирачкиот список, како и клучниот сегмент за финансирање и логистика. Предлагаме системско решение ДИК директно да ги исплаќа надоместоците на изборните тела, со што трајно би се надминале проблемите во општините со блокирани сметки и би се спречила ситуација со исплатите на надоместоците со која се соочивме за Локалните избори 2025 година. Дел од нашите
препораки се насочени и кон изборната кампања и медиумското претставување, ДИК предлага плаќањето за платеното политичко рекламирање (ППР) да не се врши преку Комисијата, бидејќи станува збор за облигациони односи меѓу медиумите и учесниците, за кои согласно член 31 ДИК не е надлежна, како и континуирани техничко-процедурални усогласувања во самиот законик, со цел да се елиминираат правните празнини и нејаснотии во примената на законот”, изјавија од ДИК.
Од таму додаваат дека ДИК не членува активно во работната група за измена на Изборниот законик, но Државната изборна комисија изразува подготвеност за активно и директно учество.
“ Очекуваме кога ќе биде при крај текстот на Изборниот законик да бидеме повторно
консултирани за да дадеме мислење за новитетите на кој начин би биле споведени и дали се спроведливи“, истакнуваат од таму.
Потсетуваме дека на 17 август минатата година Државната изборна комисија одлучи дека за да можат независните кандидати за советници и градоначалници да учествуваат на локалните избори кои што се одржаа во октомври да бидат доволни два потписа од двајца избирачи. Редовните локални избори се одржаа на 19 октомври 2025 година (прв изборен округ) и 2 ноември 2025 година (втор изборен округ). А на 11јануари се одржаа повторени избори во четири општини. Според она што досега е напишано во медиумите измените на Изборниот законик се фокусираат и на промената на изборните единици од шест на една изборна единица, изборниот праг и вклучувањето на дијаспората во гласањето.
Извор: Мета.мк
