Новата онлајн енциклопедија Грокипедија, создадена од компанијата xAI на Илон Маск, беше претставена како „попрецизна и непристрасна алтернатива“ на Википедија. Но уште на стартот, критичарите ја означија како конзервативна верзија на Википедија– проект што со помош на вештачка интелигенција нуди „факти“ филтрирани низ десничарска призма. Наместо отворена заедница и човечки коректури, Грокипедија ја замени енциклопедиската неутралност со алгоритамска идеологија – и засега, не нуди ниедна статија надвор од англискиот јазик.
Грокипедија– вештачка интелигенција наместо заедница
Грокипедија, која официјално беше лансирана на 27 октомври 2025 година, е првата онлајн енциклопедија чија содржина ја создава вештачка интелигенција. Според објаснувањата на компанијата xAI, сите статии се резултат на текстуална обработка и „факт-чек“ преку AI-моделот Grok – истиот интелигентен систем кој стои зад платформата X (поранешен Твитер).
Најголемиот дел од текстовите во Грокипедија се адаптирани од постојни извори, делумно и од самата Википедија, но ревидирани и переформулирани од страна на моделот.
Порталот The Verge забележува дека дел од написите се речиси идентични со Википедиските, што отвора прашања за лиценцата и оригиналноста на содржината, бидејќи Википедија работи под Creative Commons лиценца која бара наведување на извор и дозвола за споделување под исти услови.
Википедија – 24 години доверба, транспарентност и јазици
Од своето основање во 2001 година, Википедија претставува симбол на отвореното знаење. Нејзината сила не е во технологијата, туку во заедницата – илјадници волонтери, истражувачи и обични читатели кои секојдневно уредуваат и подобруваат содржини.
Википедија денес постои на повеќе од 330 јазици, со милиони статии кои се објавени под јавна лиценца, видливи и проверливи од секој корисник.
Македонската верзија, mk.wikipedia.org, е активна уште од 2003 година и брои над 130.000 статии на македонски јазик. Содржините се уредувани од домашни волонтери, а заедницата има јасно дефинирани правила за стил, извори и неутралност. Благодарение на тоа, македонската Википедија денес претставува најголемата онлајн база на знаење на македонски јазик, достапна бесплатно за сите.
Грокипедија без човечки преводи и без локализација
За разлика од Википедија, каде што човечкиот фактор е суштински, Грокипедија во моментот нема систем за човечка интервенција. Корисниците не можат слободно да уредуваат статии, ниту постои опција за локализирање или преведување содржини. Сè што се објавува на платформата е генерирано од вештачка интелигенција, а обидите за внес на нови јазици се најавени, но не и реализирани.
Иако технички би можела да користи автоматски превод, xAI сè уште не вовела јазична поддршка надвор од англискиот интерфејс. Тоа значи дека македонскиот, заедно со другите „помали“ јазици, моментално воопшто не постојат во рамките на платформата.
Разликите во структурата и филозофијата
Главната разлика меѓу двата проекта не е само во јазикот, туку во начинот на создавање и уредување на знаењето.
Овие разлики покажуваат дека, додека Википедија останува енциклопедија со човечки карактер, Грокипедија претставува технолошки експеримент – обид машините да го заменат колективното знаење со автоматизирана верзија на „факти“.
Конзервативниот пристап на Грокипедија
Покрај технолошките разлики, Грокипедија уште од првиот ден привлече внимание и поради својата идеолошка насока. Повеќе медиуми забележуваат дека новата енциклопедија има изразен конзервативен тон, како реакција на наводната „левичарска пристрасност“ на Википедија.
Според The Guardian, проектот на Маск е осмислен како десничарска контраплатформа, што се гледа и во самиот избор на теми и формулации во некои статии. Таму каде Википедија зборува за „напад на Капитол“, Грокипедија користи термини како „демонстрации за изборни неправилности“ – што ја покажува политичката промена на фокусот и наративот.
Весникот TIME забележува дека статијата за самиот Илон Маск во Грокипедија е „чистена од контроверзии“, при што се избегнуваат чувствителни теми и се нагласува неговата визионерска страна. Тоа, според аналитичарите, е класичен пример на идеолошко самопромовирање под превезот на енциклопедиска неутралност.
Во текстот на Times of India пак се наведува дека Маск го одложил првичното лансирање на платформата за да ги „исчисти“ содржините кои не се совпаѓале со нејзиниот „фактички тон“. Но некои експерти проценуваат дека „прочистувањето“ се однесувало всушност на политички тонови кои биле премногу либерални – уште еден сигнал дека станува збор за проект со јасно конзервативен филтер.
Дури и германската Википедија во својата статија за Грокипедија јасно наведува:
„Грокипедија soll konservativere politische Ideen und Standpunkte präsentieren.“
Тоа, во превод, значи: „Грокипедија треба да претставува поконзервативни политички идеи и гледишта.“
Со други зборови, новата енциклопедија не се обидува само да ја „исправи“ Википедија – туку и да ја редефинира низ светоглед што е поблиску до американскиот десничарски медиумски универзум.
Ризици и предизвици за иднината
Идејата зад Грокипедија е амбициозна, но ризична. Без човечки надзор и транспарентен уредувачки процес, постои опасност од неточности, пристрасни интерпретации и манипулативно креирани „факти“.
Критичарите укажуваат дека кога една AI-платформа носи идеолошки код, тоа не само што ја ограничува научната вредност, туку и може да создаде нова генерација на пристрасно „знаење“ што ќе се шири со огромна брзина.
Македонскиот јазик – сè уште надвор од новите AI енциклопедии
Во оваа фаза, Википедија останува единствениот релевантен извор на енциклопедиски содржини на македонски јазик. Грокипедија, иако технолошки интересна, е далеку од тоа да понуди поддршка за локални јазици или регионални содржини.
Додека не се создаде систем што ќе овозможи човечки превод и уредување, македонскиот и многу други јазици ќе останат „невидливи“ во ваквите AI-проекти.
Во суштина, Википедија ја носи силата на колективното знаење и човечката соработка. Грокипедија, пак, ја носи идејата за брзина, автоматизација и идеолошка контрола врз содржината.
Додека не стане повеќејазична и транспарентна, Грокипедија ќе остане интересен, но пристрасен експеримент – дел од новата ера во која вештачката интелигенција не само што пишува, туку и одлучува што е вистина.
Редакција Фронтлајн
Анализата е направена со помош на ChatGPT и Gemini
