Во јули оваа година, 17-годишник патувал 500 милји од својот дом во источна Украина за да собере бомба и телефон скриен во парк во западниот град Ривно. Тој вели дека му биле ветени 2.000 долари (1.520 фунти) за да ја постави бомбата во комбе што го користи украинската воена служба за регрутација.
„Кога ги поврзував жиците, помислив дека може да експлодира. Помислив дека можеби ќе умрам“, изјави тој за Би-Би-Си.
Влад е едно од стотиците деца и постари тинејџери за кои украинската влада тврди дека се регрутирани преку интернет од Русија и им понудиле плаќање за да извршат саботажи и други напади врз сопствената земја. Неговото име е променето за да се заштити неговата анонимност.
Тој вели дека му било кажано да го постави телефонот за да го емитува во живо местото на настанот до неговиот ракувач за да можат далечински да го детонираат уредот кога некој ќе влезе во возилото.
Сепак, безбедносната служба на Украина (SBU) го набљудувала и го спречила нападот. Влад – сега 18-годишен – чека судење по обвинение за тероризам кое потенцијално носи 12-годишна затворска казна.
Седејќи во силно обезбедуваниот притворен центар во Ривно, со својот адвокат покрај него, тој признава дека можел да помогне во убиството на некого.
„Размислував за тоа. Но, никој не ги сака офицерите за регрутација“, вели тој. „Помислив: Па, ќе бидам како сите други.“
СБУ вели дека во последните две години повеќе од 800 Украинци се идентификувани како регрутирани од Русија – 240 од нив малолетници, некои на возраст од само 11 години.
Сепак, експертката за сајбер безбедност Анастасија Апетик, која држи курсеви за интернет безбедност во Украина, е свесна за уште помлади случаи.
„Тие се обидоа да регрутираат деца на возраст од девет или 10 години“, вели таа.
Андриј Небитов, заменик-шеф на Националната полиција на Украина, вели дека постои намерна стратегија за барање на ранливите кои можат да бидат манипулирани.
„Децата не секогаш ги сфаќаат целосно последиците од своите постапки“, вели тој.
„Непријателот не се срами што користи малолетници за правење експлозиви од хемикалии за домаќинствата, поставувајќи ги на разни локации како што се канцеларии за регрутирање во армијата или полициски станици.“
СБУ вели дека регрутирањето првенствено се одвива преку апликацијата Телеграм, но исто така и на ТикТок, па дури и на платформи за видео игри. Официјалните лица велат дека оние што се регрутираат речиси секогаш се мотивирани од пари, а не од проруски симпатии.
Влад вели дека не ја поддржува Русија и претходно немал никаква вмешаност во криминал.
Тој се приклучил на два канали на Телеграм и објавил дека бара работа од далечина. За половина час, одговорил човек кој се нарекувал Роман. Кога подоцна разговарале по телефон, Влад вели дека Роман зборувал руски со уличен акцент.
Влад вели дека на почетокот се двоумел, но бил убеден да преземе низа сè поопасни задачи. Прво, му било кажано да собере граната, но кога стигнал до одредената локација, ја немало таму. Сепак му биле платени 30 долари.
Неколку дена подоцна дошла друга работа – да запали комби што му припаѓало на центар за регрутација, да го сними и да избега.
За тој напад, Влад вели дека добил околу 100 долари во криптовалута – многу помалку од 1.500 долари што му биле ветени. Роман му рекол дека ќе го добие остатокот ако ја постави бомбата во Ривно.
Пари за хаос
Каналите на Телеграм што ги прегледа Би-Би-Си, каде што се врши регрутирање, не се експлицитно проруски, но го засилуваат гневот што го чувствуваат некои Украинци кон службата за регрутација, која е прогонувана од обвинувања за бруталност и корупција.
Користејќи анонимен телефон и псевдоним, се придруживме на неколку за кои бевме информирани.
Каналите содржеа снимки од пожари и експлозии за кои тврдеа дека се извршени по нивна наредба. Но, Би-Би-Си не можеше да ги потврди околностите околу тие видеа.
Една сметка со која контактиравме веднаш понуди плаќање, или во криптовалута или преку банкарски трансфер, за извршување на палење. Ни беше кажано да контактираме со втора сметка за повеќе детали, а потоа добивме порака со ценовник во кој детално беше наведено колку нудат да платат за различни цели.
Плаќањата се движеа од 1.500 долари за палење пошта до 3.000 долари за банка. Банките вредеа повеќе, објаснија тие, бидејќи безбедносното стакло ги отежнуваше нападите.
„Или треба да сипете бензин внатре или да фрлите неколку молотови коктели внатре“, советуваше сметката.
Но, дури и обичните Украинци кои бараат работа може да се најдат во ситуација да им се нудат пари за да извршат саботажа.
Најдовме огласи што нудат висока плата за неодредена работа со скратено работно време објавени во различни неповрзани украински групи на Телеграм, вклучувајќи некои насочени кон бегалци, па дури и совети за убавина. Кога следевме еден, регрутер повторно понуди илјадници долари за палежи и нè замоли да испратиме видеа како доказ.
„Ми треба сето палење што можам да го добијам“, напишаа тие во порака. „Наоѓањето доверлива личност е многу потешко отколку да се разделам со пари. Затоа плаќам точно колку што велам и го правам тоа многу брзо, обично во рок од неколку часа по приемот на видеото.“
Би-Би-Си објави голем број од овие канали, сметки, разговори и ботови на Телеграм, кои отстранија неколку, но не повеќето од нив. Еден од каналите што е сè уште активен порасна за над 750 претплатници откако почнавме да го следиме, во меѓувреме сметка за која му укажавме на Телеграм дека директно ни понудила плаќање за напад со палење сè уште е активна.
Во соопштението, Телеграм одговори: „Повиците за насилство или уништување на имот се експлицитно забранети на Телеграм и веднаш се отстрануваат секогаш кога ќе бидат откриени“.
Украинските власти јавно ги именуваа членовите на руските разузнавачки агенции за кои се сомневаат дека дејствуваат како соработници на саботери.
Би-Би-Си не беше во можност независно да потврди дека самата руска држава е одговорна.
Сепак, неколку европски влади изјавија дека имаат докази за руски агенти кои регрутираат млади мажи за извршување акти на вандализам, палење, па дури и надзор во нивните земји. Во Велика Британија, шест мажи беа затворени за нивната улога во напад со палење наредено од Русија врз магацин во Лондон кој обезбедуваше помош за Украина.
Зборувајќи пред полскиот парламент во врска со саботажата на железничката линија во Полска која служеше за доставување помош за Украина, полскиот премиер Доналд Туск рече дека истражителите идентификувале двајца украински државјани како осомничени, тврдејќи дека работеле со руските разузнавачки служби.
Според него, двајцата преминале во Белорусија кратко време по саботажата. Полскиот премиер истакна дека еден осомничен бил осуден во Лвив во мај за саботажа во Украина, додека другиот потекнува од источниот регион Донбас во земјата.
Во Украина, стотици наводни саботери чекаат судење, но за некои последиците можат да бидат смртоносни. Неколку осомничени се убиени од експлозиви што ги носеле.
СБУ тврди дека руските агенти намерно детонирале уреди од далечина, знаејќи дека нивните агенти ќе бидат убиени.
Во март, 17-годишник почина, а 15-годишник беше тешко повреден кога експлодираше бомба за која се веруваше дека ја носат на железничка станица во Ивано-Франкивск.
Би-Би-Си ги достави обвинувањата на СБУ до руската амбасада во Лондон. Во соопштението ја обвини Украина за слична саботажна кампања со користење на руски државјани.
„Практиките што ги споменувате станаа заштитен знак на украинските специјални служби. Особено: регрутирање цивили, вклучително и деца, за извршување палење, саботажа или бомбардирање на луѓе, згради или возила.“
Имаше извештаи во кои акти на саботажа во Русија се припишуваат на украинско регрутирање на Телеграм. Но, повторно, познато е дека е тешко да се потврди кој точно стои зад овие напади.
Во меѓувреме, Влад има порака за другите кои се врбувани од регрутерите.
„Не вреди. Или ќе те измамат, а потоа ќе завршиш во затвор исто како мене, или можеш да земеш бомба во рацете и таа едноставно ќе те разнесе.“
Д. Мишев / Цивил Медиа
