Именувањето на Моџтаба Хамнеи означува историски пресврт во Исламската Република Иран – прва транзиција на моќ од татко на син, и тоа во момент кога земјата е во отворен конфликт со САД и Израел. Одлуката ја донесе 88‑членото Собрание на експерти, телото што по устав ја избира и надгледува функцијата врховен лидер, откако Али Хамнеи беше убиен во првите удари на конфликтот.
Ова е прва де факто транзиција „татко – син“ во историјата на Исламската Република Иран – силен симболички момент за систем кој е создаден токму како анти‑монархиска алтернатива по 1979 година. Затоа изборот веднаш ја отвори домашната дилема: дали теократскиот модел, под воен притисок и со растечка улога на безбедносниот апарат, влегува во фаза на „династиски континуитет“ што идеолошки тешко се брани, но политички се продава како нужност за опстанок.
Покрај формалната процедура, контекстот е суров: изборот се случи во услови на воздушни удари и закани, во момент кога режимот мора да демонстрира дека војната не создала „вакуум“ на врвот. Токму затоа, првите инсистирања од државниот наратив се за континуитет и единство – порака дека системот има наследник и дека командниот ланец останува функционален.
Човекот што со години делуваше зад сцената
За разлика од Али Хамнеи, кој пред да стане врховен лидер имаше јавна политичка биографија, Моџтаба ретко се појавуваше како политички актер пред камери. Тој е познат како човек што со години градел влијание „внатре“ – преку канцеларијата на врховниот лидер и преку блиски врски со структури од безбедносниот систем. Анализите на Reuters го опишуваат како „gatekeeper“ – човек што ја контролирал внатрешната комуникација околу канцеларијата на врховниот лидер и постепено акумулирал моќ зад сцената.
Биографски, профилите на големите агенции се согласуваат во клучното: Моџтаба е 56‑годишен клерик, роден во Мешхед, со семинарско образование во Ком, и формално со ранг хоџатолислам – што ја одржува старата дебата дали неговите верски акредитиви се доволни за позицијата. Воедно, тој нема избрана владина функција зад себе, но токму тоа „отсуство од јавност“ со години се компензираше со практична моќ и пристап до клучните безбедносни центри.
На него му „виси“ и меѓународен профил: уште во 2019 година беше санкциониран од американското Министерство за финансии, во пакет што ја таргетираше внатрешната мрежа на врховниот лидер – со образложение дека, и без формална функција, дејствувал во официјален капацитет и работел со структури поврзани со регионалните и домашните репресивни политики на системот.
Клучната врска со Исламската револуционерна гарда (IRGC)
Подемот на Моџтаба Хамнеи не може да се разбере без Исламската револуционерна гарда: тоа е институцијата што ја држи извршната сила, ресурсите и регионалните канали што ја прават позицијата врховен лидер оперативна, особено во услови на војна. Клучниот редакциски акцент треба да биде дека ова е „коалиција на безбедносната држава“ – со лидер што доаѓа од сенка, но се потпира на гардата за команда, легитимација и преживување.
Гардата како крал‑креатор
Именувањето на Моџтаба Хамнеи изгледа како религиозно-уставна процедура, но суштински е производ на безбедносната држава: според The Guardian, тој со години важел за кандидат на гардата и „двојно“ ќе ѝ биде должен, при што самите детали за внатрешниот притисок и надминувањето на отпорите се опишуваат како фрагментарни и делумно непотврдени.
Во меѓувреме, IRGC функционира како „држава во држава“ – одговара директно на врховниот лидер, го контролира арсеналот на балистички ракети и дронови и преку експедициската Кудс сила ја води надворешната проекција на моќ; дома пак, преку Басиџ и сопствен разузнавачки апарат учествува во внатрешната безбедност и репресија, а економски управува со мрежи околу „Хатам ал‑Анбија“ и компании што добиваат големи инфраструктурни и енергетски договори (патишта, пристаништа, телекомуникации).
Уште во 2019 година, американското Министерство за финансии формално наведе дека Моџтаба дејствувал „во официјален капацитет“ за татко му и работел тесно со командата на IRGC‑Кудс и Басиџ – индикатор дека наследството не е само семејно, туку вгнездено во безбедносно‑оперативниот апарат.
Во практика, тоа го стеснува неговиот простор на избор: гардата ја овозможува прокси‑војната (Либан преку Хезболах, Ирак преку шиитски паравоени структури, Јемен со хутите како потенцијална „фазна ескалација“ во Црвеното Море), но истовремено ја крева веројатноста за поширока регионална ескалација и за домашна консолидација преку безбедносни мерки.
Системот на моќ во Исламската Република
Во Иран, функцијата врховен лидер не е симболичка туку уставно над-власт: според член 57, законодавната, извршната и судската власт „функционираат под надзор“ на лидерството, што ја прави институцијата врховен лидер врвна арбитража на целиот систем.
Преку член 110, врховниот лидер ја утврдува „општата политика“, е врховен командант, може да прогласи војна/мир и мобилизација, и директно именува клучни столбови: шеф на судството, шеф на државната радио‑телевизија, началник на генералштаб, командант на Исламската револуционерна гарда и врвните команданти на вооружените сили.
Собранието на експерти е телото што го избира лидерот, но претседателот – иако е избран – е уставно „втор“ по лидерот и раководи со извршната власт „освен во прашања директно поврзани со лидерството“ (член 113), што во практика ја објаснува „потчинетоста“ на владата и парламентот што ја опишува Reuters.
Механизмот на континуитет во криза е вграден: член 111 предвидува привремен лидерски совет до избор на наследник – што беше активирано по смртта на Али Хамнеи, според објаснувањата на Al Jazeera.
Континуитет наместо радикална промена
Во првите денови по изборот, сигналите од Техеран не навестуваат „нова линија“, туку заострен континуитет: Reuters опишува стратегија на истрошување – ракети и дронови, плус намерно „енергетско“ и трговско нарушување – со Исламската револуционерна гарда како центар што „диктира стратегија и цели“ и ја цементира улогата на „крал‑креатор“ во изборот на Моџтаба Хамнеи.
Паралелно, Reuters (преку Tasnim) пренесува тврдење од ирански официјален извор дека вооружените сили се „подготвени за долга војна“, што практично ја објаснува логиката зад одбивањето на брзи дипломатски канали и инсистирањето на издржливост.
Воената доктрина останува асиметрична: Reuters наведува дека Иран има капацитет за големо производство на дронови (околу 10.000 месечно според еден извор) и дека проценките за ракетниот арсенал драматично варираат – фактор што директно го одредува времетраењето на конфликтот (непотврдено која проценка е точна).
Во такви услови, „новата“ политика е во суштина избор меѓу три варијанти на истата стратегија: контролирана ескалација за одвраќање, управувано исцрпување преку енергија/шипинг, или прекин на огнот со минимални отстапки – но сите три опции мора да бидат компатибилни со реалната командна тежина на гардата.
Дебатата за „династиска“ власт
Најконтроверзниот политички факт не е само личноста, туку преседанот: The Guardian нагласува дека ова е првпат од 1979 врвната функција да премине од татко на син – во држава што е основана токму за да ја урне наследната монархија – и дека затоа дебатата за „династиски“ елемент е неизбежна.
Во војна, режимот брка „симболика на преживување“: брз избор, јавни заклетви за лојалност и мобилизација на наративот на континуитет; но Reuters предупредува дека поддршката на лојалистичката база е потесна од порано и дека изборот на тврдокорен лидер е обид да се консолидира сè помал круг поддржувачи.
Оттука, ризикот е двоен: надворешно, демонстративно „непопуштање“ може да ја турне ескалацијата како доказ за легитимитет; внатрешно, контроверзата околу наследувањето ги зголемува стимулите за затворање на системот преку безбедносен апарат – особено кога, како што нотира Reuters, гардата веќе се позиционира да има поголема улога во стратегијата под бомбардирање.
Што значи ова за регионот
Промената на врвот во Иран се случи во десеттиот ден од отворената војна со САД и Израел – конфликт што веќе се води како регионална кампања, а не како ограничена размена на удари.
Според Ројтерс, Исламската револуционерна гарда ја држи оперативната команда и ја турка стратегијата на истрошување: директни удари со ракети и дронови, паралелно со „енергетски притисок“ врз соседите преку удари по енергетски чворишта и нарушување на поморските рути, вклучително и закани за Ормускиот теснец.
Таа логика го крева ризикот од прелевање: Либан повторно е фронт по дејствувањето на Хезболах и израелските воздушни удари и копнено ангажирање, додека Ирак станува меѓупростор во кој нема масовна мобилизација на сите про-ирански милиции, но безбедносниот притисок околу американските интереси и бази расте. Во Сирија се бележат паднати проектили/остатоци и затворен воздушен простор, а во Јемен, хутите засега остануваат на реторичка поддршка – но, според анализите, ја чуваат можноста за „фазна ескалација“ по линија на Црвеното Море.
За Моџтаба, изборот се сведува на три опции: масовно активирање на прокси-фронтови, контролирано одвраќање, или политички „излез“ преку примирје – при што клучна непозната е состојбата на ракетниот арсенал (САД тврдат дека голем дел е уништен, додека регионални извори наведуваат дека можеби останала повеќе од половина од предвоениот потенцијал – непотврдено).
Ново лице, ист систем
Иако новиот врховен лидер претставува ново лице на врвот на иранската држава, структурата на системот останува речиси непроменета.
Религиозниот естаблишмент, Исламската револуционерна гарда и конзервативните политички кругови и натаму го формираат центарот на моќта.
Затоа многу аналитичари сметаат дека изборот на Моџтаба Хамнеи не е почеток на нова ера, туку продолжување на истата политичка линија – патот од сенка до врв.
Ј. Ѓорѓиоски
