Во 2012 година, професорот од Харвард, Греам Алисон го измисли терминот „Тукидидова стапица“ за да ја опише ситуацијата во која растечката сила се заканува да ја смени владејачката моќ, што понатаму резултира со војна.
Додека кинеското економско чудо цутеше, Пекинг изгледаше предодреден за судир со Вашингтон што понатаму може да ги уназади и двете економии. Во 2023 година, се чини дека она што конечно може да предизвика војна меѓу Кина и Западот не е сила, туку слабост.
Кина е сега помалку сила во подем отколку врвна сила, според Телеграф. Нејзината економија влегува во она што може да се покаже како трајно забавување, бидејќи брзиот раст се забавува додека населението се намалува.
Bloomberg Economics, кој неодамна објави дека Кина ќе ги престигне САД и ќе стане најголема светска економија до 2035 година, сега верува дека можеби никогаш нема да го стори тоа. Америка, и покрај сите нејзини внатрешно-политички превирања, останува лиги напред во воената опрема и технолошката динамика.
Конвенционалната мудрост беше дека Кина има време да чека; економскиот раст би ја направил ривалски центар на геополитичка моќ на САД, а времето и инвестициите ќе испорачаат вооружени сили способни да ја одвратат американската интервенција во нејзината сфера на влијание. Но, ако моќта на Кина го достигнала врвот и сè уште заостанува, ништо од ова не важи. Наместо тоа, поттикот е да се биде агресивен и да се земе она што може, сега.
Искрата што ќе го запали огнот, ако воопшто дојде до тоа, најверојатно ќе биде Тајван. Исто како што Владимир Путин и националистите во Кремљ гледаа на Украина како „руска земја“ одземена од Западот, Пекинг го гледа постоењето на Тајван како независна демократија како недовршена работа од Кинеската граѓанска војна.
Агресијата кон Тајпеј стана практично норма за кинеските власти; Кинески авиони редовно ја напаѓаат тајванската идентификациска зона за воздушна одбрана, војската изведува воени игри симулирајќи инвазија и, кога тогашната претседателка на Претставничкиот дом на САД, Ненси Пелоси ја посети, Пекинг изврши неколкудневни вежби со жив оган околу островот.
Вашингтон, во меѓувреме, одржува политика на „стратешка двосмисленост“, одбивајќи да каже дали би интервенирал или не би интервенирал доколку Кина некогаш навистина изврши инвазија. Додека претседателот Џо Бајден даде остри изјави кои сугерираат дека ќе го стори тоа, не е јасно дека републиканскиот наследник би се чувствувал обврзан со нешто толку нематеријално.
И прозорецот за кинеска акција се стеснува. Прелистувањето низ насловите нуди постојан прилив на лоши економски вести; јуанот е на најниско ниво во однос на доларот од 2007 година, извозот се намалува, имотниот сектор е заглавен во лоши долгови. Целта за раст на владата е „околу 5%“, најниска во последните децении; Економистите очекуваат зборот „околу“ да заврши голем дел од кревањето на тешките работи.
Во тој контекст е и упорното инсистирање на Кина за продлабочување на врските и воведување на нови членки во БРИКС, каде самата е коосновач, и се стреми да ја има водечката улога ( со што не се согласуваат одредени земји членки, пред се Индија) како противтежа на глобалната доминација на Западот, како и обидот на Пекинг да го воспостави јуанот како глобална валута, односно алтернатива на доларот, пишува „Фајненшл Тајмс“.
Уделот на јуанот во глобалниот платен промет моментално е само 2,5 отсто. За споредба: според СВИФТ (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication), уделот на доларот е 39,4 проценти, а уделот на еврото е 35,8 проценти.
Водење бизнис во Русија, но во кинеска валута, очигледно е дел од планот за ограничување на доминацијата на западните валути. Според „Фајненшл тајмс“, трговската размена меѓу Русија и Кина минатата година достигнала рекордни 185 милијарди долари. Во меѓувреме, јуанот има удел од 16 отсто, се додава во овој весник.
Пред почетокот на војната во Украина, според наводите на Руската централна банка,повеќе од 60% од извозот бил платен во валути кои властите на таа земја денес ги нарекуваат „токсични”. Тука ги вбројуваат доларот и еврото. На јуанот, според официјални податоци, отпаѓало нешто помалку од 1%.
Долгорочните трендови изгледаат уште полошо. Досега, растот на Кина беше придвижуван од динамиката на „фаќање“. Кога сте многу далеку од предниот дел на пакетот, има многу ниско лежечко овошје за берење. Спектакуларен раст може да се генерира едноставно со изградба на патишта, ставање во функција на електричната мрежа и отворање за бизнис со светот. Но, колку поблиску се приближувате до границата, толку помалку ова функционира. Инвестициите насочени од државата веќе не се доволни за да ве преболат.
Во 2011 година, економистот Бери Ајхенгрин идентификуваше 17.000 долари како приход по глава на жител со кој започнува транзицијата кон побавен раст. Кина ја помина таа граница во одреден момент во 2020-2021 година. Во исто време се создаваат серија делови кои ги идентификуваат Виетнам, Мексико и други како „нова Кина“; ниски плати, економии со ниски примања каде што производството може да се направи евтино.
Ова се влошува во случајот на Пекинг со оправданата претпазливост на Западот за намерите на режимот.
Едвај еден ден поминува без некоја нова референца за „пријателство“ или „безбедност“, општо сфатено како „отстранување на Кина од нашите синџири на снабдување најбрзо што може разумно“.
Обединетото Кралство ги отстранува компонентите на Huawei од своите 5G мрежи и безбедносните камери произведени во Кина од владините локации; Вашингтон отворено е вклучен во трговска војна за микрочипови. И покрај сето она што претседателот Бајден го прекина со имиџот на неговиот претходник, тој ги задржа тарифите на Доналд Трамп на место.
Има и други ветрови со кои се соочува Кина. Минатата година земјата го забележа својот прв пад на населението од 1960-тите. И покрај сите муабети за стареењето на Западот што исчезнува од важност, проблемот на Кина е полош; до 2050 година, просечниот Кинез ќе има 50 години.
Последователниот пад на работната сила веројатно нема да се компензира со економската динамика; Фокусот на Си Џинпинг на централизирање на моќта и контролата на економијата дојде заедно со репресиите врз деловните лидери. Тешко е да се види каков вид на економска либерализација може да го скрши плафонот за изгледите за раст на Кина наскоро да станат опопливи.
Како последица на назадувањето и неизвесната иднина, за време на пандемијата во Кина се појави ново социјално движење, Танг пинг – „лежи рамно“ , што стана широко распространет термин за млади професионалци кои се спротивставуваат на притисоците на трката со стаорци во флагрантно негирање на „кинескиот сон“ на претседателот Си Џингпинг.
„Тие го изгубија оптимизмот за тоа каде се движи Кина и мислам дека со добра причина“, вели Џорџ Магнус, независен економист и автор на „Црвени знамиња: Зошто Кина на Си е во опасност“, пренесува Гардијан.
Комунистичката партија на Кина ја фати паника. Претседателот Кси јавно го осуди движењето.
Сепак, кога станува збор за економските податоци, кинеските креатори на политики сега би можеле да го претпочитаат концептот на лежење рамно. Трговските бројки на нацијата прават нешто многу пофлагрантно – нуркање.
Кинескиот извоз падна трет месец по ред во јули, опаѓајќи за 14,5 отсто на годишно ниво во однос на долари. Ова беше најголемиот пад од февруари 2020 година, кога започна пандемијата.
Во меѓувреме, увозот падна петти месец по ред, со пад од 12,4 отсто.
Потрошувачката е толку ниска што економијата падна во дефлација во јули за прв пат од почетокот на 2021 година. Индексот на потрошувачките цени во Кина падна за 0,3 отсто на годишно ниво, по растот од 0 отсто во јуни. Очекуваниот пораст на трошоците едноставно не се случи. Цените на фабричките врати паднаа за 4,4 отсто.
Бројките за извозот се симптоматични за падот на глобалната побарувачка, особено во западните земји кои се борат со зголемените каматни стапки и високата инфлација.
Но, аналитичарите предупредија дека бројките веројатно дополнително ќе опаѓаат бидејќи растечките геополитички тензии, тарифите, последиците од кинеската политика за нулта Ковид и се поавторитарниот режим на Си ги бркаат меѓународните компании и инвеститорите од Кина – исто како што ја намалува домашната економија на нацијата.
„Си Џингпинг не разбира економија. Тоа е проблемот“, вели Стив Цанг, директор на кинескиот институт SOAS.
Кина некогаш беше позната како работилница на светот. Сепак, „Made in China“ сега е во опаѓање.
Испораките во САД се намалија за 23,1 отсто во јули. Налетот на други пазари, вклучувајќи ги Тајван, Јапонија и ЕУ, исто така забележа двоцифрен пад.
Обврските за директни инвестиции – клучна мерка за странските директни инвестиции (СДИ) во Кина – паднаа за 87 отсто на 4,9 милијарди долари во периодот меѓу април и јуни. Ова е најниската сума во кој било тримесечен период од најмалку 1998 година, според Државната управа за девизи.
Вистинските бројки за инвестиции всушност веројатно ќе бидат многу полоши, вели Магнус, бидејќи официјалните бројки го вклучуваат Хонг Конг.
Овие бројки се претходник за идната трговија. Странските компании кои работат во Кина сочинуваат околу 30% од извозот на Кина – и тие полека, но константно почнуваат да ги преместуваат операциите на друго место.
Цанг вели: „Компаниите почнуваат да гледаат дека инвестициите во Кина се подложени на секакви ограничувања на кои не биле навикнати во последните 20 години“.
Странските компании во Кина треба да му дадат на секретарот на Комунистичката партија место во нивниот одбор на директори. Агентите на Комунистичката партија отсекогаш дејствувале во западните мултинационални компании, но претходно тие лобирале за компанијата, вели Цанг.
„Сега кога Си Џингпинг ја зајакнува партиската контрола и бара од партиските секретари да направат повеќе за партијата во компаниите отколку обратно. Стана повеќе на извршна улога“, вели тој.
Во исто време, странските компании беа сведоци на екстремните, авторитарни политички промени на кинеската влада околу ограничувањата за Ковид.
„Нулта промена на политиката за Ковид создаде огромна количина на неизвесност за инвестициите во Кина“, вели Цанг. На компаниите не им е грижа што имаат да кажат политичарите. Компаниите се грижат за нивното безбедно снабдување, нивната репутација, нивните бизниси. А Кинезите ги направија инвестициите поризични.
„Пред три до пет години, западните компании гледаа на инвестициите во Кина како сигурен облог. Ако немавте операции во Кина, сите ве прашуваа зошто да не. Сега, веројатно треба да објасните зошто планирате да се проширите во Кина“, додава Цанг.
Низа големи западни компании веќе се обидуваат да ги диверзифицираат нивните синџири на снабдување. Apple прави планови да пресели дел од своето производство надвор од Кина. Samsung веќе префрли значителни делови од својот синџир на снабдување. Сименс бара фабрички локации во Индонезија, Виетнам и Тајланд.
Магнус вели: „Помалку по малку, трговските контроли, контролата на извозот, директните странски инвестиции, контролата ќе го нарушат статусот на Кина како работилница на светот во текот на деценијата“.
Падот на инвестициите во Кина ќе има широки импликации.
„Причината зошто е навистина значајно е што тоа е важен начин на кој Кина добива технологија“, вели Кен Рогоф, претседател на меѓународна економија на Универзитетот Харвард и поранешен главен економист во Меѓународниот монетарен фонд. „Странските компании градат погони и ги копираат. Тоа беше кинескиот модел. Забавувањето на СДИ ќе имплицира и забавување на иновациите“.
Се појавија бариери на двете страни. Администрацијата на Трамп воведе нови царини за кинески стоки. Администрацијата на Бајден ги задржа овие тарифи, а САД, исто така, воведоа ограничувања за пристапот на Кина до напредни чипови.
Речиси 70 отсто од целиот увоз во САД од Кина сега има просечна царина од 20 отсто, според анализата на Институтот за меѓународна економија Петерсон, што е зголемување од 3 отсто пред почетокот на трговската војна.
Кина, исто така, станува помалку конкурентна како производствена локација – таа е поскапа отколку пред 20 години. Нејзината работна сила се намалува како што старее нејзиното население – демографска транзиција што е невообичаена во економијата во развој и делумно предизвикана од поранешната кинеска политика за едно дете.
„Тоа ќе ги зголеми платите уште повеќе“, вели Магнус. „Тоа нема да се случи преку ноќ, но практично секоја компанија сега има стратегија за Кина плус еден, или Кина плус две, што значи дека ги задржуваат своите фабрики во Кина, но нивните нови фабрики ќе бидат во Виетнам, Индонезија или Индија. Така, Кина не добива раст“, вели Рогоф.
Еден од пет увозници од Велика Британија направил измени во синџирите на снабдување поради геополитичките притисоци, особено во однос на Кина, според истражувањето на Институтот на директори. Уште 15 парчиња размислуваат да направат измени.
Падот на извозот дојде во незгодно време за Кина. Недвижностите и инфраструктурата претходно беа мотори за внатрешниот економски раст на Кина. Но, сега овие проекти ја погодија заситеноста и недвижниот имот е во продолжен пад.
„Извозот е нивна стратегија доколку не можат да се потпрат на домашното“, вели Рогоф. „Тоа е само уште еден знак за многумина дека Кина е пред одржливо забавување“.
Тој очекува дека економскиот раст во Кина ќе падне меѓу 2 и 3 проценти во текот на следната деценија – далеку под нивото на уживање во последните децении и далеку под целта на Си од „околу“ 5 проценти оваа година.
Стапката на раст на Кина веќе е преполовена помеѓу 2000-тите и 2010-тите, паѓајќи од околу 10 отсто на 5 отсто.
„Сега мислам дека повторно се преполови“, вели Магнус.
Падот на увозот е најголемиот предупредувачки знак за кинеската економија, тврди тој. Увозот во првите седум месеци од 2023 година е намален за 7,5 отсто, во споредба со истиот период во 2022 година. Тоа е знак дека домашната економија е слаба.
Невработеноста кај младите се зголеми, а пазарот за недвижнини е во продолжен пад. И двата од овие фактори влијаат на потрошувачката.
„Повеќето долгорочни заштеди на Кинезите се инвестирани во недвижен имот. Луѓето се држат за имотите и само губат на хартија, но тоа има огромно влијание врз факторот за добро чувство“, вели Цанг.
Администрацијата на Си се бори да најде начини да ја зголеми побарувачката додека работоспособното население во Кина е во нагло опаѓање. Сите традиционални лостови што би изгледале да се влечат повеќе не функционираат.
„Тие се соочуваат со истите проблеми како Јапонија и Советскиот Сојуз“, вели Рогоф. „Едноставно не можете да продолжите да градите куќи во кои никој не живее“.
Низ историјата, земјите кои чувствуваат дека подемот им се измолкнува, се обидуваа да искористат што можат. Германија во 1914 година го виде крајот на своето економско чудо, развојниот сојуз меѓу Велика Британија, Франција и Русија чија цел беше да го ограничи и военото засилување што го загрози нејзиниот примат на континентот.
Началникот на Генералштабот, Хелмут фон Молтке, ја повика владата да започне „превентивна војна за да го победи непријателот додека сè уште имаме шанси за победа“.
Јапонија, во 1941 година, се најде во слична ситуација. Веќе вмешана во конфликт што самиот го смисли, таа беше ставена под економски санкции од страна на САД. Соочувајќи се со изгледите да ги скрати своите амбиции или да се обиде со последното големо коцкање, избра да го нападне Перл Харбор. Во Германија, Хитлер, кој веруваше дека неговата земја е предодредена да заостане повеќе зад Соединетите држави, се двоумеше, а потоа и објави војна на Америка.
Инвазијата на Тајван е застрашувачка перспектива од денешна перспектива. Земјата со децении живее под закана од војна. Амфибиските напади се предизвикувачки, особено против остров претворен во „мрежа“ од одбранбените системи. Додадете ја на ова можноста за многу веројатен пораз во каков било ангажман со Американците, и зошто Кинезите би го пробале тоа?
Единствениот одговор е „ако алтернативата е неподнослива“. Прифаќањето дека шансата за повторно обединување конечно исчезна, би било неподносливо. За Комунистичката партија која се соочува со немири бидејќи растот забавува и проблемите се зголемуваат, ова би било неподносливо. И да се дозволи врвот на кинескиот период на влијание да помине без акција, може да се покаже и непростливо.
Слушаме постојан ритам на коментари од американски воени личности кои сугерираат дека Народноослободителната армија на Кина сака да биде подготвена за војна до 2027 година, или следната година, или можеби следната деценија.
Една неодамнешна анкета на кинески специјалисти сугерираше дека 63 отсто веруваат дека инвазијата ќе биде „можна во следните 10 години“. Ако кинеската економија продолжи да се колеба – и Америка продолжи да го подготвува Тајван за конфликт – затворањето на прозорецот на Пекинг може да го донесе тој конфликт и порано отколку што стравуваме.
Драган Мишев / Цивил Медиа
