Во последните недели, прашањето за минималната плата во Северна Македонија повторно се најде во фокусот на социјално-економската јавна дебата. Работниците и синдикатите за утре во 9 часот најавија блокади пред Собранието, со цел да се бара значително зголемување на минималната плата како дел од пошироките притисоци за подобрување на животниот стандард.
Според податоците за 2025/2026 година, минималната плата во земјата изнесува околу 24.379 денари, односно приближно 397 евра месечно. Со оваа сума, Северна Македонија останува меѓу земјите со најниска минимална плата во регионот – над Косово (околу 384 евра), но значително под нивоата во Србија, Босна и Херцеговина, Албанија и Црна Гора, каде минималните плати се движат од 444 до над 600 евра. (Eurostat)
Според официјалните најави, законското усогласување на минималната плата, преку формула што ги зема предвид растот на просечната плата и трошоците за живот, би требало да донесе зголемување од 1.500 до 2.000 денари од март 2026 година, што би ја подигнало минималната плата на околу 26.000 денари.
Работнички и синдикални позиции: Живот под линијата на достоинството
Синдикатите истакнуваат дека сегашниот минимум не ги покрива ниту основните трошоци за живот. Според пресметките на Сојузот на синдикати на Македонија, месечните трошоци за едно четиричлено семејство надминуваат 60.000 денари, а со кирија достигнуваат и над 79.000 денари. Во таа рамка, минималната плата покрива само дел од најосновните потреби. Поради тоа, синдикатите ги заострија своите барања и инсистираат на минимална плата од 600 евра, како обид да се намали длабокиот јаз меѓу реалните трошоци за живот и приходите на најниско платените работници.
Владата и работодавците: Методологија наместо притисок
Од друга страна, Владата и дел од работодавците не поддржуваат вакво драматично зголемување во краток рок. Тие инсистираат на дијалог во рамките на Економско-социјалниот совет и на почитување на законски утврдената методологија. Од Министерството за економија порачуваат дека одлуките не треба да се носат под притисок, туку врз основа на „објективни параметри“ – раст на просечната плата, инфлација и продуктивност. Работодавците предупредуваат дека нагло покачување би можело да создаде сериозен финансиски притисок, особено за малите и микро претпријатија со ограничени маржи, со потенцијален негативен ефект врз вработувањата.
Граѓанските реакции: Гнев, разочарување и барање одговорност
ЦИВИЛ постави две прашања до граѓаните во овој период поврзани со социо-економската дебата и протестите на синдикатите: Што мислите за реакцијата на власта на работничките протести? и Што мислите за тврдењата на власта дека инфлацијата е намалена?
Јавните реакции ја отсликуваат длабоката фрустрација со институциите. Неколку примери од коментарите на граѓани поврзани со дискусиите околу инфлацијата и социјалните политики ја илустрираат оваа тензија:
- Дел од граѓаните ја опишуваат политичката елита како „криминална, неспособна багра“, нагласувајќи дека владиното толкување на економските показатели не одразува реалност за граѓаните чиј стандард паѓа.
- Дел од граѓаните, пак, ја критикуваат и реакцијата на власта кон синдикалните протести, оценувајќи ја како „идиотска“ и „тешко нам“, со поништен однос кон реалните грижи на работниците.
Овие коментари не се само поединечни ставови, туку дел од поширокото чувство на незадоволство што се слуша од луѓе со најразлични животни искуства – од минимално платени работници, до оние кои гледаат дека системските слабости создаваат дополнително оптоварување на најранливите категории граѓани.
Поширокиот социјален контекст: Кога работата не спасува од сиромаштија
Надвор од конкретните бројки, дебатата го отвора суштинското прашање: каков живот обезбедува минималната плата? Податоците од синдикални кошнички и невладини организации покажуваат дека со сегашниот минималец се покриваат само околу 38 % од реалните трошоци за живот. Практично, потребни се две или повеќе минимални плати за едно просечно семејство да ги задоволи основните потреби.
Овие податоци ги доведуваат во прашање самиот концепт на „минимална плата“ како инструмент за социјална заштита, кога таа не обезбедува ниту минимум економска сигурност.
Минималната плата како демократско прашање
Во колумната „Власта нема монопол врз животот на работниците“, на Џабир Дерала, се укажува дека минималната плата не може да се третира како апстрактна економска категорија. Таа е директен показател за квалитетот на живот, социјалната еднаквост и функционалноста на институциите. Третирањето на преживувањето како политички притисок, наместо како системски проблем, дополнително ја поткопува довербата во институциите и социјалниот дијалог.
Во услови кога сè поголем број луѓе работат, а сепак живеат на раб на сиромаштија, игнорирањето на овие реалности ризикува дополнително продлабочување на социјалната нееднаквост и недовербата во системот. Минималната плата не е само прашање на пазар – таа е и прашање на демократија.
Или како што заклучува Дерала:
Власта нема монопол врз животот на работниците. Таа има обврска – да слуша, да одговара и да дејствува. Особено сега, кога не станува збор за политика, туку за гол опстанок.
Биљана Јордановска / Цивил Медиа
