Џабир Дерала предупредува на ризици од дигитален надзор, МВР тврди дека системот ќе ја подобри безбедноста, а политичките партии со спротивставени реакции.
Стартот на системот „Безбеден град“ (Safe City) во Скопје предизвика интензивни реакции од граѓанскиот сектор, политичките партии и јавноста, откако Министерството за внатрешни работи (МВР) соопшти дека во првите 12 часа од пробното работење системот регистрирал 65.000 сообраќајни прекршоци, меѓу кои 2.800 минувања на црвено светло и 1.000 нерегистрирани возила.
Министерот Панче Тошковски изјави дека проектот претставува „нова фаза на подобрување на безбедноста во сообраќајот“ и дека прекршителите ќе добиваат електронски известувања документирани со современи уреди за снимање. Според него, бројките покажуваат дека „неопходноста од системот е јасна и оправдана“.
Анализа и предупредувања од Дерала
Претседателот на ЦИВИЛ – Центар за слобода, Џабир Дерала, објави анализа во која системот Safe City го оценува како проблематичен и ризичен во однос на човековите права, транспарентноста и можностите за политичка злоупотреба.
Во анализата, Дерала пишува дека „политичката ДНК на една влада излегува на површина и преку технологиите кои решава да ги воведе“, истакнувајќи дека владата најавила систем што „во демократските земји одамна е напуштен или радикално трансформиран“.
Според него, најавените бројки за прекршоци се претставени без методологија и независна проверка, што, како што наведува, создава ризик од манипулативно влијание врз јавноста. Во текстот стои дека „она што го гледаме не е иновација, туку регресија… а регресијата секогаш има цена — особено за демократијата и човековите права“.
Дерала предупредува дека системите од типот „Безбеден град“ глобално се поврзуваат со „централизиран надзор, биометриско препознавање и предиктивна полициска работа“, што, според него, доведува до нарушување на приватноста и граѓанските слободи.
Во анализата се наведува и дека „овој систем, поставен вака како што го видовме уште првиот ден, нема да биде ништо друго освен алатка за владеење преку страв“, со оценка дека без силен независен надзор технологијата може да биде искористена за следење политички противници и ограничување на протестите.
Еден од заклучоците е реченицата: „Прашањето веќе не е дали државата може да ги гледа сите. Туку дали граѓаните сè уште можат да ја видат државата.“
СДСМ: Доказ за економски пад
Од СДСМ реагираа на податокот за нерегистрирани возила, оценувајќи дека состојбата ја рефлектира економската криза и падот на животниот стандард.
„Народот нема пари ни за регистрација на автомобилите… ако во Скопје се регистрирани 1.000 нерегистрирани возила за 12 часа, ситуацијата во помалите градови е уште полоша“, соопштија од партијата.
Мицкоски: Системот ќе се прошири во целата држава
Премиерот Христијан Мицкоски, пак, ја поддржа имплементацијата на Safe City и најави дека системот ќе се проширува и надвор од главниот град.
„Подготвени сме да ги издржиме сите критики… ако со тоа се спаси еден човечки живот“, рече Мицкоски, додавајќи дека високиот број на прекршувања укажува на „катастрофална состојба со сообраќајната култура“.
Регионални и светски искуства
Во Европа, системите што дозволуваат масовен надзор и препознавање лица се предмет на строга регулација. ЕУ веќе забрани употреба на биометриско препознавање лица во реално време во јавни простори, освен во строго дефинирани исклучоци.
Во Германија, судските пресуди ги блокираа обидите за воспоставување централизиран систем на препознавање лица.
Во Франција, употребата на камерски системи за големи настани е строго временски ограничена.
Во регионот, Србија воведе контроверзен систем со Huawei технологија, но по притисок од јавноста и невладините организации беа воведени значајни ограничувања во обработката на податоците.
Дебата за правната рамка и надзорот
Експертите за дигитални права посочуваат дека имплементацијата на системи како Safe City мора да биде проследена со: транспарентна методологија за обработка на податоци, јасни правила за автоматизирано казнување, независен надзорен орган, ограничувања на биометрискиот надзор, јавна расправа пред целосна имплементација.
Граѓанските организации бараат МВР да објави детали за тоа како се снима, како се складираат информациите, кој има пристап до податоците и колкав е процентот на грешки на системот.
Системот засега во тест-период
Според МВР, Safe City до почетокот на јануари ќе работи само со предупредувања, по што се очекува да започне издавање казни врз основа на автоматски детектирани прекршоци.
Контроверзиите околу Safe City ја отворија најголемата расправа за безбедноста, технологијата и приватноста во земјата во последната деценија. Дел од јавноста го гледа системот како потребен чекор кон намалување на прекршувањата во сообраќајот, додека граѓанскиот сектор предупредува на сериозни ризици за демократијата и човековите права.
Анализата на Џабир Дерала дополнително го нагласува прашањето што, според него, останува клучно за иднината на проектот: како да се најде рамнотежа меѓу јавната безбедност и заштитата на граѓанските слободи.
Дестан Јонузи
