Во последната деценија, глутенот стана речиси симбол на „лошата храна“. Од менија без глутен до инфлуенсери што го обвинуваат за надуеност, замор и зголемување на телесната тежина, впечатокот е дека глутенот е непријател број еден на здравјето. Но дали навистина е така? Или станува збор за уште еден нутритивен мит што доби сила преку трендови, а не преку наука?
Што точно е глутен?
Глутенот е група протеини кои природно се наоѓаат во пченицата, јачменот и ’ржта. Неговата улога е технолошка и нутритивна – му дава еластичност на тестото и ја подобрува текстурата на лебот и печивата. Луѓето консумираат глутен илјадници години, без масовни здравствени последици.
Кога глутенот навистина е проблем?
Постојат три медицински состојби каде што глутенот навистина е штетен. Првата е целијачната болест – автоимуно заболување при кое глутенот предизвикува оштетување на тенкото црево. Втората е алергија на пченица, која е ретка, но може да биде сериозна. Третата е нецелијачна глутенска сензитивност, состојба кај која луѓето имаат дигестивни тегоби по консумација на глутен, иако нема автоимуна реакција.
Важно е да се нагласи дека овие состојби зафаќаат релативно мал дел од популацијата. Според Harvard Medical School, целијачната болест се јавува кај околу 1% од луѓето, додека нецелијачната сензитивност се проценува меѓу 1 и 6%, со значителни разлики во дијагнозата.
А што ако немаш интолеранција?
Тука науката е јасна: за здрави луѓе без дијагностицирана интолеранција, глутенот не е штетен. Напротив, житарките што содржат глутен се значаен извор на растителни влакна, Б-витамини, железо и магнезиум. Целосните житарки се поврзуваат со подобро дигестивно здравје и помал ризик од кардиоваскуларни заболувања.
Голема студија објавена во The BMJ покажува дека луѓето кои избегнуваат глутен без медицинска причина може несвесно да го зголемат ризикот од срцеви заболувања, токму поради намален внес на целосни житарки.
Зошто тогаш толку луѓе се чувствуваат „подобро“ без глутен?
Ова е клучното прашање. Истражувањата укажуваат дека подобрувањето често не доаѓа од избегнување на глутенот, туку од избегнување на преработена храна. Кога луѓето се префрлаат на безглутенска исхрана, тие обично исфрлаат бели пецива, брза храна и индустриски слатки – што само по себе носи подобрување.
Дополнително, некои симптоми што се припишуваат на глутенот всушност може да бидат поврзани со FODMAP јаглехидратите – група на ферментирачки шеќери кои се наоѓаат во пченицата, но не се глутен. Ова го потврдуваат и истражувања објавени во Gastroenterology.
Дали безглутенската исхрана е поздрав избор?
Не нужно. Многу безглутенски производи содржат повеќе шеќер, масти и адитиви за да ја компензираат текстурата и вкусот. Американската клиника Mayo предупредува дека безглутенската исхрана без медицинска причина може да доведе до нутритивен дисбаланс, особено недостаток на влакна и одредени витамини.
Мит или Вистина?
Глутенот не е „тивок отров“ за здрави луѓе. Тој е проблем само за оние со конкретна медицинска состојба. За сите други, стравот од глутен повеќе зборува за влијанието на трендовите отколку за реалните научни факти.
Вистината е едноставна: не глутенот, туку преработената храна и неурамнотежената исхрана се вистинскиот проблем.
Извори: Harvard Medical School – The truth about gluten, The BMJ – Long term gluten consumption and risk of coronary heart disease, Mayo Clinic – Gluten-free diet: What’s allowed, what’s not, Gastroenterology Journal – Non-celiac gluten sensitivity
Редакција Фронтлајн
