Брзиот автобуски превоз (БРТ) во Скопје е еден од најконтроверзните инфраструктурни проекти во последната деценија – не само поради својата урбанистичка тежина, туку и поради политичката динамика што го следи од самиот почеток. Од амбициозен „трамвај на тркала“ промовиран од Петре Шилегов и СДСМ, до проект што беше блокиран од ВМРО-ДПМНЕ, па подоцна повторно прифатен, но со измени и нов наратив, БРТ денес претставува пример како инфраструктурата во Македонија ретко останува само техничко прашање, туку станува поле на политички пресврти, блокади и ребрендирање.
Почетокот: визија на Шилегов и СДСМ
Проектот суштински започнува во периодот 2020–2021, кога градоначалник на Скопје е Петре Шилегов, а централната власт ја води СДСМ. Во таа фаза, БРТ се позиционира како клучен чекор кон модернизација на јавниот превоз. Станува збор за концепт кој во светската практика функционира како систем со карактеристики на метро, но на тркала, со посебни ленти, приоритет на раскрсници и забрзано движење на патниците. Финансиската конструкција е поставена преку заем од 70 милиони евра од Европската банка за обнова и развој, одобрен во ноември 2020, а потоа законски вграден во април 2021 година.
Во јавните настапи на Шилегов, проектот беше претставуван како „трамвај на тркала“ кој треба да донесе побрз, почист и поефикасен транспортен систем. Плановите предвидуваа линија од Ѓорче Петров до Ново Лисиче, со значително намалување на времето на патување и со фреквенција на возила што ќе овозможи стабилен и предвидлив превоз. Во оваа почетна фаза, проектот имаше јасна политичка поддршка од СДСМ и беше дел од пошироката агенда за зелени градови и намалување на загадувањето.
Блокадата: кога ВМРО-ДПМНЕ застана против проектот
Но, БРТ многу брзо престана да биде само инфраструктурен проект и стана политичка тема. По промените во локалната власт кога победи кандидатката поддржана од ВМРО-ДПМНЕ, Данела Арсовска и зголеменото влијание на ВМРО-ДПМНЕ во Град Скопје, започна период на отпор и преиспитување. Критиките се фокусираа на трасата, особено на булеварот „Партизански одреди“, на потенцијалното уништување на зеленилото и на ризиците за водоводната инфраструктура. Град Скопје во декември 2021 година го стопираше тендерот за изградба на брз автобуски превоз.
Но во телевизиско гостување во декември 2021 година градоначалничката Арсовска најави можно распишување на референдум за тоа дали скопјани поддржуваат воведување на БРТ систем во јавниот превоз на главниот град или не.
„Референдумот е една од опциите за граѓаните да излезат и да одлучат. Не само за ова, ќе почнеме да го практикуваме и за други работи“, рече Арсовка на Канал 5 ТВ.
Таа тогаш рече дека останува на нејзиниот став дека БРТ системот не е добро решение за Скопје, а наведе и неколку критични точки поради кои смета дека ризиците се поголеми од евентуалниот бенефит. Првата, како што рече, е што доколку се воведе овој систем на градски превоз ќе биде потребен нов мост на местото кај постоечкиот „Обединети нации“ во Влае, што пак би биле дополнителни трошоци од шест милиони евра. Друга критична точка, според неа е што тврди дека ќе се отстрани целото зеленило по средината на „Партизанска“, а како трета ја посочи главната водоводна инсталација која поминува под средишното зеленило на овој булевар.
Градоначалничката Данела Арсовска во ноември 2023 година се попишмани за БРТ
„Скопје конечно ќе добие нов транспортен систем. Системот за Брз автобуски превоз доби зелено светло од меѓународните партнери со што започнува неговата реализација во главниот град. Проектот подразбира изградба на два нови терминали, на транспортни центри, обезбедување на непречено сообраќање на автобусите, како и набавка на нови еколошки автобуси кои користат ЦНГ…“, истакнуваат од Град Скопје во соопштението
Оттаму нагласуваат дека „по две години отстранување на пречките на проектот предизвикани од претходното градско раководство, градот Скопје конечно ќе добие нов транспортен систем”.
Едно од главните предизборни ветувања на Арсовска чија кандидатура беше поддржана од ВМРО-ДПМНЕ, беше дека проектот брз автобуски транспорт (БРТ) нема да биде реализиран. Таа откако ја презеде функцијата на градоначалничка рече дека граѓаните со нејзиниот избор, гласале за нејзиниот проект за набавка на 250 нови еколошки автобуси и бесплатен јавен превоз.
Клучниот момент се случи во август 2024 година, кога Советот на Град Скопје не ја донесе одлуката за согласност за договорот за имплементација, а советниците на ВМРО-ДПМНЕ гласаа против. Овој потег не беше само политичка декларација, туку директна институционална блокада на проектот. Последиците беа конкретни и мерливи. Иако заемот веќе беше земен, проектот не се реализираше, што создаде финансиски трошоци за државата, проценети на околу 350.000 евра годишно за неповлечени средства. Така, политичката одлука се претвори во буџетски товар.
Пресврт: од „против“ до условна поддршка
Од 2025 година започнува постепена промена на позицијата на ВМРО-ДПМНЕ. Наместо целосно отфрлање, се појавува нова формулација – проектот не се отфрла, туку се условува. Јавно се истакнува дека БРТ не треба да се укине, туку да се модифицира, да се направат технички корекции и да се избегнат спорните делови од трасата. Христијан Мицкоски изјавува дека не се откажуваат од БРТ, но дека проектот мора да се прилагоди, да се продолжат разговорите со европските финансиски институции и да се избегне уништување на зеленило.
Овој пресврт претставува типичен политички редизајн. Проектот што претходно беше блокиран и критикуван, почнува да се прифаќа, но во изменета форма и со ново објаснување. Наместо да се третира како иницијатива на претходната власт, се поставува како проект што треба да се „поправи“ и да се реализира под нови услови.
Владата на Мицкоски го „реактивира“ проектот
Во март 2026 година, процесот добива нова димензија. Владата на Христијан Мицкоски преку вицепремиерот и министер за транспорт Александар Николоски најавува дека ќе го поддржи проектот и поставува рок за завршување до февруари 2029 година. Одлуката на владата ја објави и градоначалникот на Скопје, Орце Ѓорѓиевски.
На 24 март Владата го одобри Договорот за имплементација на проектот „Воведување на брз автобуски превоз во Град Скопје“.
Како што соопшти градоначалникот на Скопје, Орце Ѓорѓиевски, станува збор за систем кој треба да донесе побрз, поефикасен и поеколошки јавен превоз во главниот град.
Истовремено, во јавниот дискурс се појавува нов наратив дека средствата ќе се третираат како „неповратни“ за градот и дека проектот влегува во фаза на конкретна реализација.
Што навистина се смени
Кога ќе се погледне целата временска линија, јасно се издвојуваат три фази. Првата е фазата на иницијатива, кога проектот се создава, финансира и промовира од Шилегов и СДСМ. Втората е фазата на блокада, кога ВМРО-ДПМНЕ институционално го стопира проектот и јавно се спротивставува на неговата реализација. Третата е фазата на прифаќање, во која истата политичка структура го поддржува проектот, но со измени и нова интерпретација.
Од технички аспект, БРТ има потенцијал да донесе значајни придобивки за Скопје. Станува збор за систем што може да го намали загадувањето, да го подобри јавниот превоз и да создаде поефикасен транспортен модел. Според проценките, ваквите системи можат значително да ги намалат емисиите на штетни гасови и честички, што е особено важно за град како Скопје.
Но ризиците остануваат сериозни. Урбанистичките предизвици, особено на раскрсниците, можат да создадат нови сообраќајни проблеми ако не се решат правилно. Градежните и еколошките аспекти бараат внимателно планирање и транспарентност. Најголемиот ризик, сепак, е политичкиот. Долгите паузи, промените на ставови и недостигот на континуитет ја намалуваат довербата во проектот и ја зголемуваат веројатноста за нови застои.
Покрај тоа, постои и технички ризик. Ако „модификациите“ доведат до отстапување од основните принципи на БРТ, како што се континуирани посебни ленти и приоритет на сообраќај, тогаш системот може да ја изгуби својата суштина. Во тој случај, Скопје би добило проект што формално се нарекува БРТ, но не ги испорачува очекуваните резултати.
Граѓаните на Скопје изгубија 5 години. Проект меѓу политика и реалност
БРТ Скопје не е само транспортен проект. Тој е огледало на политичкиот систем, во кој проектите се менуваат заедно со власта, се блокираат, па повторно се оживуваат со нови наративи. Фактите покажуваат јасна линија: проектот го започна Шилегов и СДСМ, ВМРО-ДПМНЕ го блокираше и гласаше против, а потоа се префрли кон поддршка со измени.
Прашањето што останува е дали овој пат проектот ќе се реализира до крај, или повторно ќе стане жртва на политички циклуси. Бидејќи во Скопје, како што покажува и овој случај, инфраструктурата не се гради само со бетон и асфалт, туку и со политичка волја – која често знае да се менува.
Ј. Ѓорѓиоски
