ТИНА ИВАНОВА
Улогата на маестро Ванчо Чавдарски
Нема да се заборави, со генерации нанапред, ниту името на познатиот македонски диригент Ванчо Чавдарски (1930 – 2011), кој ќе застане на чело на Македонската филхармонија во 1965 година. Неговото име е врзано и за голем број концерти на Камерниот оркестар на Македонската филхармонија, кој ќе има успеси и надвор од главниот град, но кој, за жал, во целокупното постоење на Филхармонијата, тој нема да има континуирана присутност во нашиот културен живот. Сепак, Чавдарски како уште еден од оние големи уметници, големи во секоја смисла на зборот, кој ќе придонесе за брзиот развој на македонската музичка култура воопшто, не само за растежот на Македонската филхармонија, ќе успее да го подигне нивото на музицирање и секако да придонесе и во квантитетот на работата на Камерниот оркестар на Филхармонијата. Незаборавната мисија на Чавдарски во своите записи ја потврдува и музичкиот критичар Владо Чучков: „Денес кога незапирливо доаѓаат нови генерации, што ги преземаат пораките и обврските од постарите колеги и пријатели, секако е неопходно да се спомене и името на Ванчо Чавдарски, кој го продолжува континуитетот, односно делото што го постигна и реализира Тодор Скаловски“. („20 години Филхармонија на СРМ, 1944 – 1964“)
Името на маестро Чавдарски, кого музикологот Бојан Ортаков ќе го нарече „Македонскиот Одисеј“ во еден напис за „Утрински весник“ (12.3.2010), се споменува за многу крупни настани во македонскиот музички етер. Во еден мандат, од 1965 до 1970 година, тој ќе биде директор на Македонската филхармонија, но и диригент во Операта на Македонскиот народен театар (1960 – 1970). По неговата македонска мисија, тој ќе замине во Австралија и од 1982 во Белград, како шеф-диригент на Симфонискиот оркестар на РТВ Белград, а во Австралија, Јужна Кореја, Нов Зеланд, Тасманија, ќе биде со постојани ангажмани. Но, редовно ќе се враќа во својата родна грутка, со секогаш силен жар да застане на пултот и пред македонските оркестри. Многубројни критики и осврти сведочат за успесите на Чавдарски, за неговиот нескриен порив со полна пареа да заживее концертниот живот во државата. Музичкиот критичар и композитор Драгослав Ортаков, ќе го претстави тогаш младиот Чавдарски како „необично темпераментен диригент и како музичар со неоспорен талент и висока музикалност“. Во својата рецензија под наслов „Ванчо Чавдарски пред Скопската филхармонија“ (1956/57 година) поместена и во неговата книга „De Musicis“, стр. 13, за првиот настап на Чавдарски со тогаш т.н. Скопска филхармонија, ќе запише и дека „неговиот диригентски гест е широк, силен и јасен“…
Повозрасните музичари, всушност, особено го паметат периодот од 1965 до 1971 година, кога Камерниот оркестар на Филхармонијата водена од диригентот и тогаш директор на институцијата Ванчо Чавдарски, ќе реализира дури 15 турнеи и гостувања во Франција, Италија, Шпанија, Белгија, Швајцарија, Јужна и Средна Америка и во поранешниот СССР. Гостувања и турнеи што ретко или никогаш повеќе нема да се повторат. И самиот, за ангажманите и за значењето на Камерниот оркестар, во едно интервју вели: „Тоа беше едно камерно тело што ја формираше не само македонската репродуктивна туку и продуктивната уметност. На секој концерт солисти беа Македонци и секогаш беше застапено по едно дело од македонски автор…“ („Нова Македонија“, 1993, Христо Петрески) Чучков, пак, во една од своите рецензии, ќе потврди: „…Уште во добри сеќавања ни е Камерниот оркестар на Македонската филхармонија, што под диригентство на Ванчо Чавдарски не само што константно исполнувачки беше присутен, туку добиваше и низа мошне позитивни критики од своите гостувања надвор од нашата Република“. („Вечер“, 1993)
За еден дел од тие патувања, во еден кус новинарски извештај, јасно е укажана огромната мисија на ова оркестарско тело, кое во тоа време ќе ја има најголемата заслуга за афирмација на македонската музичка мисла во европските центри: „…Скопските филхармоничари, по вторпат оваа година, ја преминуваат југословенско-италијанската граница. Во оваа земја тие станаа традиционални гости. Концертните сали постојано се отворени за нив. Меѓутоа, нивниот круг ’пријатели во странство‘ не е само ограничен на Италија. Тие, како ниеден друг оркестар во Југославија, придонесле во Европа да се чуе делото на југословенските продуктивци – посебно од Македонија. Овој оркестар, на своите бројни гостувања во Европа покрај бисерите на светската музичка литература, на програмата ги има делата на Прошев, Николовски, Зографски, Голабовски и другите познати имиња на македонската композиција. Придонесува, преку нивната вонредна интерпретација, да се чујат и нивните дела. Ги доближува до светот. И не е денес ништо чудно кога ќе прочитаме: делото на тој и тој композитор го извел тој и тој оркестар од Европа. Кога тоа ќе го дознаеме, мораме да помислиме оти тоа е заслуга на Камерниот оркестар на Филхармонијата на СРМ. Тој успеа да ја доближи македонската продуктивна и репродуктивна уметност до светот. Во текот на оваа година тие ќе се претстават и пред публиката во Чиле. Тоа ќе биде нов поход кон афирмацијата под едно ново поднебје“. („Вечер“, 1969, Б. Петровски)
Медиумите постојано ќе известуваат за турнеите, ќе се нижат наслови од типот: „Бурни аплаузи во Равена“ или „Два успешни концерти на Македонската филхармонија во Рим“. Со името на Ванчо Чавдарски ќе бидат врзани најголемите и најзначајни успеси на Македонската филхармонија и како нејзин директор.
„Новиот директор на ова еминентно музичко тело – В. Чавдарски, внесува во работата на ансамблот нов творечки ентузијазам, нови простори на дејствување. Неговата грижа особено е евидентна во комплетирањето на спомнатиот оркестар со нови високошколувани кадри, во неговото сè поголемо стабилизирање. Ваквата политика овозможува двата оркестра (симфонискиот и камерниот) да се афирмираат еднакво во земјата и во странство, да израснат во комплетни и мошне квалитетни состави, за чии настапи публиката и посебно музичката критика секогаш ќе има само комплименти… Во својство на директор на Филхармонијата на СРМ и прв нејзин диригент, Ванчо Чавдарски покажува и завидни организаторски способности. Негова заслуга е оркестарот да застане на цврсти нозе, а професионализмот во работата да се зголеми, да добие една нова димензија.“ („25 години Филхармонија на СРМ“)
Значајно е да се спомене уште еднаш, дека во целокупниот ангажман на маестро Чавдарски под ова наше небо, во неговиот репертоар ќе бидат застапени навистина голем број дела од македонските композитори, кои тој ќе ги изведува и на странските подиуми. За тоа, и самиот ќе каже: „Треба да се има предвид дека со секое гостување, со секое настапување на наш музички состав, сеедно каков, надвор од нашата земја, треба да се настапува со програма во која ќе преовладува нашето творештво. Филхармонијата на СРМ тоа редовно го правела и мислам дека таа, со сето нејзино денешно реноме што го ужива во Европа, многу придонесе за афирмацијата на нашето национално музичко творештво…“ („Нова Македонија“, 1969, Ѓ. Поповски)
Маестро Игор Маркевич ќе покаже волја да настапува со Филхармонијата како чин на солидарност по катастрофалниот скопски земјотрес
Катастрофалниот земјотрес во Скопје во 1963 година ќе значи пресврт и за Македонската филхармонија. Ќе згаснат многу човечки животи, ќе се урнат домови, ќе бидат насликани лоши траги во животите на граѓаните на овој град. Но, земјотресот нема да ги урне идеалите, визиите, стремежите за подобро утро. Горчливиот вкус на животот во тој немил период ќе го почувствуваат и музичарите на Македонската филхармонија. Ќе останат без своите работни простории, но материјалната немоќ ќе ја заменат со за нив најсилната алатка – музиката, со која ќе го бодрат духот на своите сограѓани. Се сеќаваат повозрасните, сведоците, дека Филхармонијата ниту тогаш нема да запре со реализација на концертите. Ќе изнаоѓа разни начини да биде присутна, да го одржи веќе засилениот континуитет на работа. Па, така, концертите ќе бидат одржувани на отворено, или во шаторските импровизирани населби, во логорите сместени во Скопје и неговата околина.
Само во неколку месеци таа траурна година се приредени повеќе од 40-ина концерти, додека од 11 декември, сè до почетокот на наредната година (12 јануари 1964), Филхармонијата ќе оствари голема концертна турнеја низ Југославија со диригентот Ванчо Чавдарски и солистот на флејта, Киро Божиновски. Токму овој период во Македонија доаѓа уште едно големо диригентско име – Игор Маркевич. Овој славен диригент ќе ја предводи Македонската филхармонија на голема турнеја низ Европа, која ќе се одржи од 26 јануари до 12 февруари 1964 година. Маркевич (1912 – 1983), еден од најпознатите диригенти на своето време, роден во Киев, а постојано населен во Швајцарија, самиот ќе покаже волја да настапува со Филхармонијата како чин на солидарност.
За неговиот несебичен влог сведочи и маестро Скаловски. Маркевич, лично, со писмо се обратил до тогашниот директор на Филхармонијата, Тодор Скаловски, и до Кирил Спировски, директор на Концертната агенција на Македонија, во кое се понудил за бесплатно реализирање на турнеја низ Европа, со Македонската филхармонија. „Неговите услови се: да се ангажираат најквалитетни музичари од Југославија, да се комплетира Македонската филхармонија со изведби на оваа турнеја, со изведувачи и со инструменти, бидејќи турнејата се афирмира како општојугословенска манифестација, пред меѓународната јавност… Маркевич бара Тодор Скаловски, лично, да ги изврши сите подготовки околу турнејата, а Ванчо Чавдарски да ја подготви програмата, која, при своето доаѓање, во Охрид, тој ќе ја доусоврши. ’Ако треба да живеам на некое друго место, освен во Швајцарија, би живеел само во Охрид – ми велеше Игор‘, раскажува маестро Скаловски.“ („Тодор Скаловски – живот и дело“, стр. 56)
На 20 јануари таа година, прочуениот Маркевич ќе дојде во Охрид, поради неможноста во Скопје да се одржуваат пробите во постземјотресниот период, а гостувањата на оркестарот ќе се реализираат прво во Белград, па во Софија, Будимпешта, Варшава, Прага, Берлин, Лајпциг, Дрезден, Копенхаген, Милано… Средствата за оваа турнеја ќе ги обезбедат Републичкиот секретаријат за култура, Сојузниот секретаријат за просвета и култура и Комисијата за културни врски. На оваа турнеја, музичарите ќе ги реализираат патувањата со специјални авиони на тогашен ЈАТ, а ќе бидат изведени дела од Бетовен, Дика, Де Фаља, Чајковски, Дворжак. Како што ќе запише диригентот Александар Лековски во „Македонска филхармонија 1944 – 1974“, „беше изведувана подготвена програма со дела од наведените големи композитори, секогаш мошне успешно и впечатливо. За прецизното и континуирано одржување на концертите придонесоа и пилотите на ЈАТ, кои и во неповолни временски услови успеваа безбедно да пристигнуваат во новите градови на турнејата“. Тој ќе додаде и дека „во културната историја на Македонија, почетокот на 1964 година е голем историски миг, бидејќи тоа е првото гостување на Македонската филхармонија во Европа“. За него, оваа турнеја ќе биде добра можност на актот на солидарноста искажан во низа земји кон нашиот град да се одговори со непосредна присутност на македонските филхармоничари во неколку културни центри во земјата и во странство.
„Големиот психофизички напор вложен од колективот на Македонската филхармонија доби полна сатисфакција со уметничкиот успех признат низ европскиот печат, но и низ непосредно заслужените овации од публиката, кои мораа да бидат стивнувани со исполнување ’бис‘ на виртуозното скерцо-марш од Патетичната симфонија на П.И. Чајковски, за да се распламнуваат одново неброено пати“, пишува маестро Лековски. Но, тој додава и дека „до 1964 година македонската култура ѝ беше позната на светската јавност главно преку музичкиот фолклор, еден вид етнолошки аспект на нашата традиција, но оттогаш започна успешното откривање на македонската музичка современост со нејзината неочекувано висока вредност“. Потоа маестро Чавдарски ја продолжува својата благородна и незаборавна мисија во афирмацијата и на двата оркестра – симфонискиот и камерниот, со кои не само што ќе ги оствари успешните гостувања надвор од земјава, туку ќе ја зголеми и концертната продукција на самата институција.
Антијубилејни навраќања
Во годините што следат, сцената на Македонската филхармонија ја збогатуваат низа реномирани диригентски и солистички имиња од земјава и од странство. Првите три-четири децении особено значајно ќе биде присуството на уметници од земјите од поранешна Југославија. Во Скопје, заедно со симфонискиот оркестар, на подиумот ќе застанат Мелита Лорковиќ (пијано), Јелка Станиќ-Крек (виолина), Зденко Марасовиќ (пијано), Људевит Пап (виолина), како и мноштво реномирани уметници од Европа и светот, меѓу нив и пијанистите Алдо Чиколини, Александар Униниски, Никита Магалов, или виолинистите Леонид Коган, Ирина Бочкова, Валериј Климов… Ќе диригираат и многу реномирани уметници, како Тодор Вавајанис, Саша Попов, Карло Цеки, Јаромир Нојел, Кирил Кондрашин, Кристоф Мисона… Филхармонијата значително ќе го прошири репертоарот, а со тоа и стилската ориентација. Композиторот Властимир Николовски ќе запише дека во тоа време, „во Македонската филхармонија беше водена политиката ’да цутат сите цветови‘, кои имаат основно професионално ниво. Тоа беше многу мудра и потребна ориентација. Тоа беше политика што овозможи да се развива фолклорната насоченост, а од друга страна да бидат исполнувани творби што ја немаат оваа нишка. На репертоарот на овој одличен ансамбл беа поставувани творби пишувани со сите техники, вклучувајќи ги и најсовремените: поентилизмот и алеаториката…“ („1944 – 1974 Македонска филхармонија“)
Важно е да се напомене дека раѓањето и развојот на Македонската филхармонија не е значајно само по себе, туку тоа е раѓање и растеж на една цела култура за која ова поднебје, за разлика од западниот свет, дозна многу подоцна. Затоа, поместуваме поголем дел од текстот на познатиот македонски критичар Владо Чучков, напишан по повод тридеценискиот јубилеј на оваа институција, а насловен „Антијубилејни попатни навраќања…“:
„…Сиот овој изминат период на делувањето на Македонската филхармонија, го согледуваме како макотрпен растеж на една култура, специфична култивизација на човечкиот дух и вонреден напор преку еден скок да се надоместат столетијата изгубени за нашата интеграција во западно-музичката култура и музичко-естетската мисла. Ние, ова поднебје, во секој случај периферно како најсеверниот дел на некогашниот Ориент и најјужниот дел на западномузичката естетика, ја немавме својата Готика, бисерните играрии на Скарлати, Моцартовата последна симфониска трилогија, Реквиемот, Бетовеновите концерти за пијано, Франковата де-мол симфонија – огромниот творечки опус на Западна Европа, онаа католичката па и онаа православната, од Глинка до Стравински и од Корнелие Станковиќ до Мокрањац и Стеван Христиќ – беа бела карта, terra incognita на релјефот на нашата музичка култивизација. Беа – само до пред триесетина години – вредности достапни за грст интелектуалци и за неколкумина професионални музичари. Сета таа бесценета ризница на човековиот дух, не постоеше за нас, не допираше до нас, не го облагородуваше нашиот човек, не го воспитуваше посеопфатно и похумано…
Се разбира, кога пишуваме за Македонската филхармонија, не го согледуваме тој колектив во стереотипната поза за фотографирање: низа наредени луѓе со инструменти в рака, со неодредени насмевки, пред нив во романтична поза стои диригентот – овековечен во процесот на инспирацијата! За мене, за нас, тоа се луѓе пораснати заедно со растежот на нашите духовни вредности. Тоа е оркестар што некогаш соочен со музиката на Хајдн беше во положба на штотуку проодено дете, на кое му е доверен воланот на брза, спортска кола. Денес, тие се средовечни уметници што не потклекнуваат ниту пред мошне комплицираните идиоми на Барток, Стравински, Прошев или Лутославски. Тоа се, пред сè, некогашните насмевнати и чедни лица на низата солисти: Киро Божиновски, Киро Давидовски, Ратко Спасовски, Глигорие Гировски и низа други што пораснаа заедно со Филхармонијата, што денес, кога снегот во нивните коси им ја навестува зрелата есен на уметничкиот зенит, можат да го декларираат својот не мал исполнувачки опус реализиран од Скопје до Јужна Америка, од Белград до Италија, и тоа под диригентската палка на низа познати диригенти какви што се: Матачиќ, Севицки, Вангенхајм, Кондрашин, Маркевич… Тоа се и цела плејада македонски музички уметници: Ана Липша-Тофовиќ, Данка Фирфова, Марија Скаловска, Фанка Икономова, Павлина Апостолова, Зина Креља, Георги Божиков, Благоја Николовски, Ладислав Палфи, Снежана Органџиева, Васка Биџова, Ратка Димитрова, Јасмина Чакар, Душка Тасеска… Тоа се младите кои почнуваат: Биљана Гаврилска, Божидар Братоев, Љупка Хаџи-Георгиева, Благоја Димчевски, Стела Слејанска, Валериј Стефановски… Тие немаше да постојат како комплетни уметници без постоењето на Македонската филхармонија. Нивниот творечки и егзистенцијален век несомнено е врзан со постоењето на оваа институција. Без неа тие ќе беа сакати за половина од своето суштество.Тоа се диригентите Тодор Скаловски, Трајко Прокопиев, Кирил Спировски, кои ги почнуваа своите први чекори заедно со првите концерти на нашата филхармонија. Тоа се некогашните наши златни диригентски надежи: Ванчо Чавдарски, Фимчо Муратовски, Ангел Шурев, Александар Лековски – денес незаменливи столбови на нашата диригентска репродуктива, и помладите Перо Петровски, Томислав Шопов…“ („1944 – 1974 Македонска филхармонија“).
Фотографии: Скенирани од архивата на Филхармонија.
Продолжува…
(На Frontline.mk, по повод 80 годишниот јубилеј на најстарата културна институција – Македонската филхармонија, кој го одбележува токму оваа 2024, ќе бидат објавувани неколку текстови за нејзиниот историјат, со цел читателите подобро да се запознаат со нејзиното функционирање. Текстовите се преземани од монографијата „70 години Македонска филхармонија“, на авторките Тина Иванова и Роза Нолчева)
