ВАШИНГТОН / ТЕХЕРАН – Иран и Соединетите Американски Држави сигнализираа дека се приближуваат до договор за претворање на постоечкиот прекин на огнот, со кој завршија повеќенеделните судири, во потрајно решение. Двете страни во моментов преговараат за „меморандум за разбирање“ кој ќе утврди мапа на патот за решавање на сите отворени прашања, иако договорот сè уште е „процес во тек“ (work in progress), според изјавата на американскиот државен секретар Марко Рубио, дадена во понеделникот за време на неговата посета на Индија, пишува Си-Ен-Ен.
„Или ќе имаме добар договор, или ќе мора да се справиме со тоа на друг начин“, предупреди Рубио.
Централната премиса на овој пристап е дека меморандумот, штом ќе биде потпишан, веднаш би ги запрел борбите. Ова би претставувало добредојдена вест за двете страни: американскиот претседател Доналд Трамп се соочува со конгресни избори (midterm elections) подоцна оваа година во услови на нагло зголемени цени на бензинот, додека економијата на Иран се наоѓа во длабока криза.
Доколку се постигне, договорот предвидува постепено повторно отворање на стратешкиот Проток Ормуз и би започнал 60-дневен процес за решавање на останатите прашања, пред сè, иранската нуклеарна програма. Рубио истакна дека на маса има „прилично солидна работа“ во однос на отворањето на протокот и влегувањето на Иран во „навистина значајни, временски ограничени преговори за нуклеарните прашања“. Висок претставник на американската администрација во неделата потврди за CNN дека рамковниот договор им дава на страните точно „60 дена за да ги постигнат конечните точки од договорот“.
Сепак, претседателот Трамп во неделата нагласи дека САД нема да брзаат со договорот, додавајќи дека тој мора да биде „добар и соодветен, а не како оној на Обама“, кој според него му дал на Иран „јасен и отворен пат до нуклеарно оружје“. Од друга страна, иранските официјални лица и државните медиуми нудат поинакви толкувања. Портпаролот на иранското Министерство за надворешни работи, Есмаил Багаи, во понеделникот изјави: „Постигнавме разбирање за голем дел од прашањата за кои се дискутираше. Но, да се каже дека тоа значи дека договорот е пред потпишување – никој не може да изнесе такво тврдење“.
Клучните точки и разликите во толкувањата
Врз основа на информациите со кои располага CNN, преговорите се поделени на неколку критични и високоризични столбови:
1. Протокот Ормуз и поморската блокада
Претседателот Трамп во саботата вечерта објави дека клучниот воден пат, Протокот Ормуз, ќе биде повторно отворен според меморандумот. Но, повеќе ирански медиуми, вклучувајќи и некои блиски до тврдокорната Исламска револуционерна гарда (ИРГЦ), во неделата известија дека протокот ќе остане под ирански надзор, а Техеран во рок од 30 дена ќе дозволи бродскиот сообраќај да се врати на нивото пред војната.
Техеран, исто така, малку го промени тонот во однос на наплатата на такси. Багаи во понеделникот појасни: „Не бараме да наплаќаме такси – се обезбедуваат услуги; навигациски услуги плус неопходни мерки за заштита на животната средина во Протокот Ормуз“. Ирански извор за CNN изјави: „Протокот е веќе отворен, но мора да има координација со надлежните ирански органи за да се осигури безбеден транзит“. Иран инсистира менаџирањето со протокот да се координира со Оман за да се развие безбедносен механизам, тврдејќи дека тоа нема никаква врска со САД.
Истовремено, Иран бара укинување на американската блокада на неговите пристаништа. Трамп, пак, во неделата децидно одговори: „Блокадата ќе остане во полна сила и ефект сè додека не се постигне, сертифицира и потпише договор“, очигледно упатувајќи на конечниот акорд, а не на почетниот меморандум.
2. Нуклеарната програма и иранските залихи на ураниум
Потенцијалниот договор вклучува обврска на Иран дека нема да се стреми кон нуклеарно оружје, дека ќе паузира секакво ново збогатување на ураниум и ќе влезе во преговори за предавање на своите залихи на високо збогатен ураниум (кој Трамп често го нарекува „нуклеарна прашина“). Како ќе се депонираат тие залихи – кои изнесуваат повеќе од 400 килограми (900 фунти) и за кои се верува дека главно се закопани по американските напади минатата година – ќе биде предмет на следната фаза.
Високиот американски функционер ја објасни строгата структура на овој процес со зборовите: „Доколку Иран не исполни, не добива ништо. Нема прашина? Нема долари (No dust? No dollars). Како што се отвора Протокот, така пропорционално се олабавува блокадата. Ова е ‘доверба, но проверка’ (trust but verify) на стероиди“.
Наспроти ова, полуслужбената иранска новинска агенција Фарс во неделата објави дека „Иран нема преземено никакви обврски во овој договор во однос на предавање на нуклеарните залихи, отстранување на опремата, затворање на објектите или дури и ветување дека нема да изгради нуклеарна бомба“. Иранските официјални лица тврдат дека преговорите за ураниумот можат да започнат дури откако ќе се усогласи меморандумот за прекин на војната. Претходно, Трамп изјави дека суспензија на збогатувањето во траење од 20 години би била прифатлива.
3. Замрзнатите средства и санкциите
Соочен со тешка економска ситуација, Иран бара итно одмрзнување на милијарди долари средства заглавени во странски банки. Багаи во саботата истакна дека уште на самиот почеток мора да се разјасни статусот на овие средства. Агенцијата Тасним, повикувајќи се на информиран извор, додаде: „Без ослободување на конкретен дел од блокираните средства во овој прв чекор… нема да има договор“. Меѓутоа, американски функционер за CNN потврди дека одмрзнувањето на средствата и суспензијата на санкциите ќе се случат дури откако Протокот Ормуз ќе биде отворен и целосно функционален. САД сè уште немаат дадено конкретно ветување за тоа како парите ќе бидат вратени.
Во однос на санкциите, Багаи нагласи: „Укинувањето на санкциите нема да се дискутира во овој краток временски рок, иако барањето на Иран експлицитно стои во текстот“. Иранските проценки покажуваат дека само укинувањето на санкциите за продажба на нафта би можело да генерира речиси 10 милијарди долари приходи за владата во период од 60 дена.
4. Балистички ракети
За време на конфликтот, американските власти инсистираа на уништување на иранските балистички ракети со голем дострел, при што Трамп предупреди дека оваа конвенционална програма растела „брзо и драматично“. Иако Израел и заливските арапски земји ја гледаат оваа програма како итна закана, во последно време помалку се зборува за нејзино вклучување во пошироката рамка на преговорите.
5. Фронтот во Либан
Останува нејасно како во меморандумот ќе се третира конфликтот меѓу Израел и Хезболах во Либан, кој е поддржан од Иран. Иранската агенција Тасним и портпаролот Багаи потврдија дека формулацијата во текстот се однесува на „прогласување крај на војната на сите фронтови, вклучувајќи го и Либан“.
Сепак, израелски функционер за CNN изјави дека во саботата вечерта, за време на телефонски разговор, премиерот Бенјамин Нетанјаху му нагласил на Трамп дека Израел ќе ја задржи слободата на дејствување против заканите на сите фронтови, вклучително и во Либан, принцип за кој претседателот Трамп ја повторил својата поддршка.
На крајот, иранскиот извор за CNN заклучува дека Техеран е подготвен за „фер и балансиран договор“, потенцирајќи го нивното главно барање: „Најважната работа за нас е војната засекогаш да заврши на целиот Близок Исток“.
Редакција Фронтлајн
