Од 1 февруари, администрацијата на Доналд Трамп најавува воведување царини од 10 % за увоз од неколку клучни европски економии, со закана тие брзо да ескалираат и до 25 %. Потегот не е резултат на економска анализа, ниту пак одговор на реални трговски дисбаланси, туку уште една демонстрација на политика водена со закани, уцени и импровизации. Под маската на „заштита на американските интереси“, Трамп повторно ја користи трговијата како оружје за наметнување геополитичка волја – од безумните и правно неосновани претензии кон Гренланд, до директниот притисок врз Европска Унија да се покорува на американски диктати. Наместо предвидлива и рационална надворешна политика, Вашингтон нуди нестабилност и конфронтација, во која царините служат како казнена мерка кон сопствени сојузници. За ЕУ, ова не е обичен трговски спор, туку отворен обид за економска принуда, што ја принудува Европа сериозно да размисли за активирање на својата „економска базука“ – Анти-принудниот инструмент, како одговор на политика што сè помалку личи на сојузништво, а сè повеќе на уцена.
Царините како политичка алатка, не како економска политика
Царините што Трамп планира да ги воведе не се насочени кон „нелојална конкуренција“ или дампинг – класичните аргументи во трговските спорови. Напротив, тие се условени со политичко прифаќање на американските позиции во однос на Гренланд и пошироката арктичка стратегија. Со тоа, трговијата станува средство за притисок врз сојузници, а не инструмент за економско балансирање.
Овој пристап е препознатлив од првиот мандат на Трамп, кога царините кон ЕУ, Кина и Канада беа користени како преговарачка палка. Разликата денес е што ЕУ веќе не е институционално неподготвена. По искуствата со кинескиот притисок врз Литванија и енергетската уцена од Русија, Брисел изгради правна рамка за одбрана од вакви потези.
Што всушност е „економската базука“ на ЕУ?
Анти-принудниот инструмент (Anti-Coercion Instrument – ACI) е регулатива усвоена во 2023 година, замислена како одбранбен механизам против држави кои користат економски мерки за да наметнат политичка волја. Во европскиот наратив, тој не е алатка за ескалација, туку за одвраќање.
Процедурата е јасна: Европската комисија прво утврдува дали постои економска принуда, потоа земјите членки со квалификувано мнозинство одлучуваат дали инструментот ќе се активира. Дури и тогаш, првиот чекор се преговори. Контрамерките – од царини, преку ограничување инвестиции, до исклучување компании од јавни набавки – се последна опција.
Токму затоа медиумскиот термин „базука“ не значи дека ЕУ сака трговска војна, туку дека има капацитет за сериозен одговор доколку притисокот продолжи.
Каде ЕУ може најсилно да удри – ранливите точки на САД
Анти-принудниот инструмент на Европска Унија не е замислен како масовен, хаотичен одговор, туку како прецизен удар по политички чувствителни и економски концентрирани сектори во САД. Целта не е „болка за сите“, туку болка таму каде што најбрзо се претвора во политички притисок врз Белата куќа.
Подолу се секторите каде „базуката“ би била најефикасна.
Автомобилската индустрија и воздухопловството
Американската автомобилска индустрија е силно зависна од европскиот пазар, особено во сегментот на SUV и електрични возила. Истовремено, станува збор за сектор со силни синдикати и висока политичка тежина во изборни држави како Мичиген, Охајо и Пенсилванија. Одмаздни царини, ограничувања во јавните набавки и регулаторни бариери за хомологација би создале директен политички притисок врз администрацијата.
Слично важи и за авио-индустријата. Американските производители и авиокомпании се длабоко зависни од европски аеродроми, дозволи и услуги за одржување. Ограничувањето на пристапот или заострените регулаторни процедури не би биле само економски, туку и симболички удар врз американската индустриска моќ.
Big Tech како тивка, но најдлабока цел на европската „базука“
Ако Европска Унија сака да одговори на економска принуда од САД без да влезе во отворена и симетрична трговска војна, тогаш американскиот Big Tech се наметнува како најлогична и најделикатна цел. Не поради симболиката, туку поради фактот што технолошките и платформските гиганти се структурно врзани за Европа – како пазар, како регулаторен простор и како извор на долгорочна легитимност. За разлика од класичните индустрии, каде царините веднаш се читаат како одмазда, во дигиталниот сектор секоја интервенција може да се оправда како регулација, заштита на конкуренцијата, приватноста или културниот суверенитет. Токму во тоа лежи силата на европската „базука“: ударот не изгледа агресивно, но последиците се системски.
Американските технолошки гиганти и европската регулаторна зависност
Кај компании како Google и Apple, ранливоста произлегува од нивната доминантна позиција на европскиот дигитален пазар. Google генерира огромен дел од своите приходи од европското дигитално рекламирање и онлајн пребарување, што го прави исклучително чувствителен на примена на правилата од Digital Markets Act и Digital Services Act. Секое ограничување на самопреферирањето, секоја интервенција во начинот на прикажување резултати или секоја забавена аквизиција во ЕУ има директен финансиски ефект и, уште поважно, ја разнишува пазарната доминација која е основа на неговиот глобален модел.
Кај Apple, ударот не би бил само во приходите, туку во контролата врз екосистемот. Европа е клучен премиум-пазар за iPhone и услугите поврзани со App Store. Принудното отворање на платформата за алтернативни продавници, ограничувањето на Apple Pay во јавни и финансиски системи или исклучувањето од одредени јавни ИТ-набавки не значи само загуба на пари, туку губење на вертикалната интеграција која го дефинира бизнис-моделот на Apple. Во таа смисла, европската регулација може да биде подлабока од било која царина.
Meta и прашањето на податоците како геополитичка алатка
Кај Meta, ранливоста е концентрирана околу две точки: европскиот пазар на дигитално рекламирање и правната чувствителност на трансферот на податоци кон САД. Секоја построга примена на GDPR, секоја суспензија или ограничување на трансферот на податоци и секоја забрана за користење на платформите во јавни институции и образовни системи има ефект кој оди подалеку од финансискиот. Историјата на јавни закани од Meta дека би можела да „ја напушти Европа“ не е израз на сила, туку индиректно признание за зависноста од европскиот регулаторен и пазарен простор.
Нетфликс и културниот суверенитет на Европа
Посебна категорија претставува Netflix, кој често се перцепира како културен, а не економски актер. Токму затоа неговата ранливост е специфична. Европа е еден од најголемите пазари за Нетфликс по број на претплатници, но и простор каде културната политика има силен легитимитет. Веќе постојат обврски за минимум европска содржина во каталогот, како и финансиски придонеси во национални филмски фондови. Во контекст на Анти-принудниот инструмент, ЕУ не би морала да воведува нови правила, туку да ги заостри постојните, да ги координира меѓу земјите членки и да ги направи построго применливи. Тоа би значело повисоки трошоци за локални продукции, помал алгоритамски простор за холивудска доминација и јасна порака дека Европа нема да биде пасивен пазар за американската културна индустрија. Формално, ова би изгледало како културна политика, но политичкиот сигнал би бил недвосмислен.
Амазон како системска и инфраструктурна цел
Најдлабокиот и најопасен удар, сепак, би бил насочен кон Amazon, особено преку неговиот cloud-бизнис. Амазон во Европа не е само платформа за е-трговија, туку инфраструктурен актер. Amazon Marketplace е длабоко вграден во европските синџири на снабдување, а Amazon Web Services е клучен снабдувач за јавни администрации, здравствени системи и финансиски институции. Исклучувањето на AWS од јавни cloud-тендери, инсистирањето на строга локализација на податоците или фаворизирањето европски алтернативи би биле тивки, бирократски чекори со огромна финансиска тежина. За Амазон, тоа би значело губење на најпрофитабилниот сегмент и на институционалната доверба која го прави незаменлив.
Политичкиот ефект во Вашингтон
Заедничката точка на сите овие компании е нивната политичка тежина во САД. Иако Доналд Трамп често јавно настапува критички кон Big Tech, реалноста е дека овие корпорации се критични за американската економија, меѓу најголемите донатори и највлијателните лобисти во Вашингтон. Притисокот од нивна страна врз администрацијата е брз, директен и ефикасен. Затоа ударот по Big Tech, Нетфликс или Амазон не е маргинален економски потег, туку индиректен, но силен притисок врз Белата куќа.
Ако европската „базука“ некогаш навистина се активира, американските технолошки и платформски гиганти нема да бидат случајни жртви, туку прецизно избрани цели. Таму каде што нема царини, има регулации. Таму каде што нема насловни трговски војни, има тивка, но системска ерозија на моќта. Токму затоа Big Tech, заедно со Нетфликс и особено Амазон, претставува најранливата артерија на американското влијание во Европа.
Енергетика и јавни набавки – тивките лостови на европскиот притисок
Енергетиката претставува една од најчувствителните, но и најризичните точки каде Европската унија би можела да изврши геоекономски притисок врз САД. По руската инвазија врз Украина, САД станаа еден од најголемите извозници на течен природен гас (LNG) за Европа, со што енергетската соработка доби и стратешка димензија. Токму затоа, евентуални регулаторни или еколошки ограничувања, забрзано префрлање кон алтернативни снабдувачи или склучување долгорочни договори со конкуренти би имале директен финансиски ефект врз американските извозници. Сепак, ова е двосек меч: секое посилно заострување во енергетиката може да создаде и внатрешни тензии во Европа, па затоа ваквиот потег би бил резервиран како последна фаза во евентуална ескалација.
Паралелно со тоа, јавните набавки се една од најподценетите, но најефикасни алатки на европскиот одговор. Европската унија има целосно легално право да ги исклучи американските компании од учество во инфраструктурни проекти, одбранбени под-тендери, како и во дигитални и здравствени системи финансирани со јавни средства. Овој пристап не создава насловни скандали ниту драматични трговски конфликти, но произведува тивок, бирократски удар со реални последици – директна загуба на профит, намалено пазарно присуство и постепено губење на институционално влијание. Токму во таа тивка ефикасност лежи неговата сила како дел од европската „економска базука“.
Зошто случајот со европската „економска базука“ и САД е чувствителен
Активирање на ACI против САД би било преседан. Досега инструментот беше замислуван главно за Кина или други авторитарни економии. САД, како најважен сојузник и трговски партнер, се сосема поинаков случај.
Но, токму тука е суштината на проблемот: ако економската принуда се толерира затоа што доаѓа од сојузник, тогаш инструментот губи смисла. Во Брисел сè почесто се слуша аргументот дека правилата мора да важат за сите, без оглед на геополитичкиот статус.
Дополнително, царините на Трамп не ги погодуваат само економиите на Германија, Франција или Холандија, туку директно ја засегаат кохезијата на ЕУ. Ако дел од земјите се под поголем притисок, а други помалку, тоа отвора простор за внатрешни поделби – токму сценарио што Вашингтон би можел да го искористи.
Три можни сценарија
Првото сценарио е деескалација преку преговори. Самата закана од ACI може да биде доволна САД да ги одложат или ублажат царините. Во овој случај, „базуката“ би ја одиграла својата улога без да биде испукана.
Второто сценарио е ограничена ескалација. ЕУ би можела да одговори со селективни мерки, насочени кон чувствителни американски сектори, но без целосна трговска конфронтација. Ова би било сигнал дека Брисел е подготвен да се брани, но и дека сака да го задржи каналот за дијалог.
Третото сценарио е отворена трговска војна. Тоа би значело активирање на ACI во целосен обем и сериозни контрамерки. Последиците би биле далекусежни – од раст на цените, преку нарушени синџири на снабдување, до трајно нарушување на трансатлантските односи.
Лидерите на земјите-членки на ЕУ в четврток на вонреден самит
Лидерите на земјите-членки на ЕУ ќе се соберат на вонреден самит в четврток за да разговараат за одговорот на Европа на заканите на САД за нови царини и преземање на Гренланд.
Самитот ќе се одржи во Брисел со почеток во 19:00 часот.
Портпаролот на Комисијата, Олоф Гил, изјави дека ЕУ се обидува да избегне ескалација, да избегне воведување тарифи, кои не се добри за никого.
ЕУ подготви пакет царински контрамерки против американските тарифи, кои би можеле да влијаат на вкупно 93 милијарди евра американска стока.
Тој пакет беше суспендиран откако беше постигнат трговски договор меѓу ЕУ и САД во јули.
Портпаролот Гил изјави дека суспензијата истекува на 6 февруари, што значи дека ЕУ ќе воведе царини за цела низа американски производи во вредност од 93 милијарди евра веќе следниот ден, 7 февруари, освен ако Комисијата, во консултација со земјите-членки, не одлучи да ја продолжи суспензијата.
Пошироката слика: Европа што учи да се брани
Без оглед на исходот, едно е јасно: Европа повеќе не сака да биде пасивен објект на туѓи притисоци. Царините на Трамп го забрзуваат процесот на европско стратешко созревање – од енергетиката, преку одбраната, до трговијата.
Анти-принудниот инструмент е дел од таа нова логика. Тој не гарантира победа во секој спор, но испраќа порака дека економската моќ на ЕУ нема да остане неискористена кога е во прашање политичка уцена.
Ј. Ѓорѓиоски во соработка со ChatGPT
