Самитот Европска унија – Западен Балкан, одржан на 17 декември 2025 година во Брисел, ја потврди најсилната политичка порака што Унијата ја испрати кон регионот во последната деценија: Западен Балкан има јасна, реална и отворена европска перспектива. Заедничката декларација од 21 точка, усвоена од лидерите на ЕУ и земјите членки во консултација со партнерите од регионот, беше оценета како „доказ за цврстите темели на односите“ и најрелевантен политички момент во 2025 година за реафирмација на стратешкото партнерство меѓу Унијата и Западен Балкан.
Во декларацијата експлицитно се нагласува дека „иднината на Западен Балкан е во Европската унија“ и дека проширувањето претставува „реалистична можност што мора да се искористи“, особено во контекст на војната во Украина и зголемените геополитички предизвици. Самитот, сепак, помина без согласност на Србија, која не ја прифати содржината на заедничката декларација.
Регионалната соработка како услов, а не опција
Европската унија уште еднаш ја потенцираше клучната улога на регионалната соработка, помирувањето и добрососедските односи. Во декларацијата јасно се наведува дека нормализацијата на односите меѓу Приштина и Белград останува сериозна пречка за европскиот напредок на двете страни, при што сите договори постигнати во дијалогот мора целосно да се спроведат. Финансиската поддршка преку Инструментот за реформи и раст ќе биде условена со „мерлив напредок и конкретни резултати“.
Истовремено, Унијата индиректно, но недвосмислено, ја адресира и Северна Македонија, повикувајќи на доследно спроведување на меѓународните договори, вклучително и Преспанскиот договор и Договорот за пријателство и добрососедство со Бугарија. „Потребни се дополнителни и одлучни напори за надминување на споровите вкоренети во минатото“, се наведува во декларацијата – порака која директно се однесува на актуелниот застој на македонскиот европски пат.
Европа не е индивидуална трка
Министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски истакна дека процесот на интеграција „не е наменет само за една или две земји, туку за целиот Западен Балкан“.
– Ова не значи дека сите мора да станат членки во исто време, но ниту една држава не смее да биде изолирана од европската перспектива. Треба помалку да гледаме кон минатото, а повеќе кон иднината, затоа што иднината е таа што може да нè обедини, порача Муцунски.
Марта Кос: Западен Балкан е повеќе од кластери и поглавја
Еврокомесарката за проширување Марта Кос во своето обраќање потсети дека Западниот Балкан често се гледа низ призма на технички термини, додека се заборава човечката димензија на процесот.
– Моите кандидати за членство се многу повеќе од преговори и обврски. Оваа вечер е потсетник дека сме луѓе, дека треба подобро да се запознаеме и да разбереме што нè поврзува, изјави Кос, додавајќи дека регионот е познат по својата гостопримливост и страст кон европската идеја.
Рама: Балканот како „слатка зависност“ на Европа
Албанскиот премиер Еди Рама, ја истакна емоционалната и културната поврзаност на регионот со Европа:
– Ние ѝ велиме на Европа дека ја сакаме, а таа ни одговара: во ред, но што е со вашата хармонизација и критериумите? Таа музика во Брисел е фасцинантна – со сета таа заштитничка позиција и правила, рече Рама, додавајќи дека Балканот е „слатка болест“ која, кога еднаш ќе ја добиете, го зафаќа умот, срцето и стомакот и од која не сакате да се ослободите.
„Денес веќе сме толку европски што понекогаш не знаете кој е од Балканот, а кој од Европската унија – и тоа е добро, особено за Европа“, порача албанскиот премиер.
Северна Македонија – европски фаворит, но политичката блокада ја кочи иднината
И покрај тоа што Северна Македонија е првата земја од регионот што доби средства од Планот за раст на ЕУ, со 52 милиони евра за реформи и вкупна поддршка од околу 750 милиони евра, земјата останува закочена поради неусвојувањето на уставните измени. Европската унија инвестира – Европската инвестициска банка досега вложи 1,6 милијарди евра – но политичката одлука во Скопје изостанува.
Владата на Северна Македонија со ова го блокира сопствениот европски пат, ја одложува интеграцијата и го доведува во прашање кредибилитетот на земјата пред европските партнери. Бугарскиот премиер во оставка, Росен Жељазков, јасно го потенцираше ставот на Софија:
„Софија нема отворени билатерални спорови со Скопје и секоја земја кандидат треба да се оценува исклучиво врз основа на сопствениот напредок, а не по желби на поединечни политички кругови.“
Ова е недвосмислена порака дека уставните блокади и внатрешните политички калкулации ја држат Северна Македонија настрана од европската перспектива, и ги кочат реформите кои можат да донесат вистинска благосостојба за граѓаните. Европската врата е отворена, но чекорот кон неа сè уште останува на Скопје.
Мелони: Одложувањето е геополитички ризик
Италијанската премиерка Џорџа Мелони предупреди дека одложувањето на проширувањето носи сериозни последици:
„Без напредок во пристапувањето на нашите партнери, ризикуваме да ги препуштиме на нашите системски ривали и трајно да ја дестабилизираме нашата соседска зона. Во особено, Албанија и Црна Гора имаат реални шанси за членство во блиска иднина.“
За првпат по повеќе од една деценија, на овој самит Србија не беше претставена, откако претседателот Александар Вучиќ соопшти дека неговата земја нема да учествува. Ова предизвика реакции како во Брисел, така и во белградските медиуми, нагласувајќи ја сложената политичка динамика во процесот на европско проширување.
Европските медиуми и институции ја потенцираа важноста на Самитот во Брисел како клучно политичко сведоштво за цврстата определба на ЕУ кон проширувањето. Во официјалната Бриселска декларација се истакнува дека „иднината на Западен Балкан е во Европската унија“ и дека проширувањето претставува „реалистична можност која треба да се искористи“. (Enlargement and Eastern Neighbourhood)
Претседателот на Европскиот совет, Антонио Кошта, по завршувањето на средбата истакна дека самитот испрати „јасна порака за поддршка на Западен Балкан“, додека претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, ја оцени оваа фаза како „историска можност“ за зајакнување на мирот и безбедноста.
Дополнително, декларацијата ја потенцира важноста на регионалната соработка и спроведувањето на меѓународните договори, што е клучно за напредокот на интеграцијата на земјите од Западен Балкан.
Европската врата е отворена – чекорот недостасува
Самитот во Брисел покажа дека Европската унија не се повлекува од Западен Балкан. Напротив – поддршката е посилна и поконкретна од кога било. Прашањето што останува е дали Северна Македонија ќе ја искористи оваа шанса или ќе продолжи самата да си ја блокира европската иднина. Одговорот, како што станува сè појасно, не е во Брисел – туку во Скопје.
Дестан Јонузи
