Чернобил и неговата зона на исклучување речиси четири децении се симбол на опасност и напуштеност. По експлозијата на реакторот број четири во нуклеарната електрана во 1986 година, просторот стана забранет за луѓе. Но, животот таму не само што опстанал, туку во некои форми – изгледа дури и напредувал.
Една од најфасцинантните приказни доаѓа токму од срцето на зоната. Прилепена до внатрешните ѕидови на една од најрадиоактивните градби на Земјата, научниците откриле необична црна печурка која, наместо да страда од радијацијата, изгледа дека ја користи во своја корист.
Станува збор за габата Cladosporium sphaerospermum, организам богат со пигментот меланин. Дел од научниците сметаат дека токму меланинот ѝ овозможува нешто неверојатно – да „собира“ јонизирачко зрачење и да го претвора во енергија, преку процес налик на фотосинтеза. Овој хипотетички механизам е наречен радиосинтеза.
Загатката започнала кон крајот на 1990-тите, кога тим предводен од Нели Жданова од Националната академија на науки на Украина истражувал каков живот, ако воопшто постои, може да се најде во и околу уништениот реактор. Наместо стерилна пустелија, биле откриени дури 37 видови габи, повеќето со темна до црна боја – јасен знак за висока концентрација на меланин. Меѓу нив, C. sphaerospermum доминирала и покажувала особено високи нивоа на радиоактивна контаминација.
Дополнителни студии, предводени од радио-фармакологот Екатерина Дадачова и имунологот Артуро Касадевал од Медицинскиот колеџ „Albert Einstein College of Medicine“ во САД, покажале нешто уште понеобично. Изложувањето на јонизирачко зрачење не само што не ја уништува габата, туку таа подобро расте во таква средина – спротивно од она што се случува со повеќето живи организми.
Јонизирачкото зрачење има доволно енергија да ги исфрли електроните од атомите, да ги оштети молекулите и ДНК-то – ефекти кои за човекот се исклучително опасни. Но кај оваа печурка, експериментите покажале дека меланинот се однесува поинаку кога е изложен на радијација, што било доволно за да се предложи идејата за радиосинтеза во научен труд од 2008 година.
Во таа хипотеза, меланинот игра улога слична на хлорофилот кај растенијата – апсорбира енергија и истовремено служи како заштитен штит од штетните ефекти. Интересот се зголемил уште повеќе по експеримент од 2022 година, кога C. sphaerospermum била однесена во вселената и поставена на надворешната страна од Меѓународната вселенска станица. Сензорите покажале дека низ габата поминало помалку космичко зрачење отколку низ контролен примерок без неа.
И покрај сите овие резултати, науката сè уште нема конечен одговор. Истражувачите не успеале јасно да докажат дека габата врши фиксација на јаглерод или значајно зголемување на метаболичката енергија директно поврзано со зрачењето. Како што истакнува тимот предводен од инженерот Нилс Авереш од Стенфорд, „вистинска радиосинтеза сè уште не е докажана“.
Но токму во тоа лежи фасцинацијата. Идејата дека постои организам кој не само што преживува во средина смртоносна за луѓето, туку можеби и ја користи како извор на енергија, звучи како научна фантастика. А сепак – оваа црна габа од Чернобил навистина прави нешто што сè уште не го разбираме, додека истовремено го неутрализира едно од најопасните нешта што човештвото ги создало.
