Македонија повторно се најде високо позиционирана на европските листи – овој пат како втора земја во Европа, која има усвоено трет Акциски план за унапредување на родовата еднаквост. Но зад оваа формална статистика се крие една поинаква, далеку помрачна реалност: жените во земјата и понатаму имаат ограничен пристап до моќта, одлуките и ресурсите.
На работната средба на Комисијата за еднакви можности на жените и мажите во Собранието индиректно беше признаено она што граѓанскиот сектор со години го алармира – дека родовата еднаквост во Северна Македонија најчесто се практикува во стратегии, извештаи и меѓународни презентации, но не и во секојдневниот институционален живот.
Иако земјата формално е меѓу водечките во Европа според бројот на усвоени акциски планови, голем дел од мерките не се реализираат со потребната динамика. Наместо суштински промени, акцентот најчесто останува на административни и формални обврски, без вистински механизми за контрола и санкционирање.
Квоти што не се почитуваат и моќ што не се дели
И покрај тоа што законската рамка дозволува и охрабрува поголемо учество на жените во политиката, реалните бројки покажуваат спротивно. Препораките за 50 проценти жени на кандидатските листи, 40 проценти застапеност во Владата и најмалку 30 проценти жени градоначалници со години остануваат игнорирани од партиските раководства – без последици и без санкции.
Постојат јасни заклучоци и препораки, но тие не се имплементираат. И понатаму доминираат длабоко вкоренети стереотипи дека жените треба да останат во домот, дека не се доволно „борбени“ за политика и дека гласачите имаат поголема доверба во мажите.
Резултатот е јасно видлив, жените најчесто се користат како бројка за исполнување минимални законски услови, додека клучните позиции – министри, градоначалници, директори и носители на стратешки одлуки – остануваат резервирани за мажи.
Жените присутни, но без вистинска моќ
Истражувањата и анализите покажуваат дека и таму каде што има жени во институциите, нивното реално влијание е ограничено. Тие ретко претседаваат со клучни собраниски комисии, ретко се дел од делегации со вистинска тежина и речиси никогаш не се носители на највлијателните ресори како безбедност и надворешна политика.
Дополнително, жените во политиката често се соочуваат со јавен говор на омраза, сексистички напади и медиумска дискредитација, што има силен обесхрабрувачки ефект врз идните генерации жени кои би сакале да се вклучат во јавниот и политичкиот живот.
Економска зависност како системски проблем
Родовата нееднаквост не завршува во политиката. На пазарот на труд, жените во Северна Македонија имаат помалку можности за напредување, пониски плати и поголема веројатност да бидат вработени во несигурни или слабо платени сектори. Неплатената грижа за домот и семејството и понатаму најчесто паѓа врз нивен товар, што директно ја ограничува нивната економска независност.
Особено ранливи се руралните жени, жените од маргинализираните заедници и самохраните мајки, кои речиси целосно се исклучени од процесите на креирање политики што директно ги засегаат.
Стратегии без одговорност
И покрај тоа што Акцискиот план предвидува јасни рокови, одговорни институции и индикатори за успех, нема јавна отчетност за неисполнетите цели. Никој не сноси одговорност кога квотите не се почитуваат, кога буџетите за родова еднаквост се симболични или кога мерките остануваат само на хартија.
Токму тука лежи суштинскиот проблем: родовата еднаквост се третира како формална обврска за европски извештаи, а не како длабинска општествена реформа.
Сè додека жените се „вклучени“ само декларативно, без реална моќ, ресурси и институционална поддршка, Северна Македонија ќе остане пример за држава која знае да пишува напредни стратегии, но не знае – или не сака – да ги спроведе. Европските рангови можеби изгледаат импресивно, но за илјадници жени тие не значат поголема слобода, сигурност или еднаквост во секојдневниот живот.
Политичко учество – високи квоти, ниска реалност
Иако Уставот и законите предвидуваат родови квоти, според кои најмалку 40 проценти од кандидатите треба да бидат од помалку застапениот пол, реалноста во 2025 година покажува дека само 39,2 проценти од пратеничките места ги заземаат жени. Ова е под законски предвидениот минимум и претставува благ пад во однос на претходните години.
На ниво на извршната власт состојбата е уште понеповолна. Само околу 13 проценти од министрите се жени, што значи дека најмоќните ресори во Владата речиси целосно се под контрола на мажи.
На локално ниво, состојбата е најзагрижувачка – само 2 од 81 градоначалници се жени, што изнесува околу 2,5 проценти и ја става Северна Македонија меѓу европските земји со најниско женско претставување на локално ниво.
Економска зависност и родов јаз на пазарот на труд
Податоците укажуваат на сериозни нееднаквости и во економската сфера. Во 2024 година стапката на вработеност на жените изнесувала околу 49,5 проценти, додека кај мажите надминувала 76 проценти, што покажува длабок јаз во учеството на пазарот на труд.
И покрај тоа што жените често имаат повисоко ниво на образование, тоа не резултира со еднакво вработување или плата. Тие и понатаму се соочуваат со дискриминација, несигурни работни позиции и ограничени можности за напредување.
Платите и родовиот јаз
Еден од најјасните показатели за нееднаквост е разликата во платите. Според последните податоци, жените во Северна Македонија заработуваат околу 9,8 проценти помалку од мажите, што директно влијае врз нивната економска независност, пензии и квалитет на живот.
Кога во анализите се вклучуваат фактори како образование и работно искуство, родовиот јаз во заработувачката може реално да достигне и до 28 проценти, што укажува на длабоко вкоренети структурни бариери.
Структурни ограничувања и социјални норми
Покрај формалните податоци, социолошките истражувања покажуваат дека родовите стереотипи и традиционалните улоги и понатаму се силно присутни во општеството. Значителен дел од населението сè уште смета дека грижата за домот и семејството е исклучиво женска обврска, што директно ја ограничува нивната професионална мобилност и општествено влијание.
Жените имаат значително поголема вклученост во неплатени грижи и домаќински работи, што дополнително ја намалува нивната можност за економско учество и кариерен развој.
На хартија напредок, во пракса стагнација
Северна Македонија располага со законска рамка што формално овозможува родова еднаквост, со стратегии и мониторинг механизми, но податоците јасно покажуваат дека тие не носат суштински промени. Жените и понатаму остануваат системски исклучени од вистинска моќ, одлучување и економска независност.
Родовата еднаквост не може да се мери само преку усвоени документи, туку преку реални резултати – политичко учество, еднакво плаќање, економска самостојност и вистинско влијание во процесите на одлучување. Досегашните показатели јасно упатуваат дека земјата останува далеку од таа цел.
Собраниската Комисија за еднакви можности одржа затворен работен состанок за реализираните и планираните активности предвидени со Акцискиот план за унапредување на рамноправноста меѓу жените и мажите за периодот 2025–2027 година.
Како што информираат од собраниската прес-служба, на состанокот се дискутирало за процесот на донесување на Етичкиот кодекс за пратеници и за одредбите поврзани со родовата еднаквост, како и за јавните расправи што се планирани за Комисијата во првиот квартал од 2027 година.
Дополнително, била утврдена потребата од формирање работна група за измени и дополнувања на Законот за еднакви можности за жените и мажите.
Во рамки на стратешката цел за унапредување на рамноправноста во надзорната функција и следењето на препораките од ратификуваните меѓународни договори и конвенции, било нагласено одржувањето јавна расправа, додека за 2026 година останува обврската за организирање најмалку една надзорна расправа од страна на Комисијата.
Дестан Јонузи
