Секој 1 декември светот го одбележува Светскиот ден за борба против СИДА – ден за сеќавање на загинатите, но и за трезвено потсетување дека епидемијата на ХИВ сè уште не е завршена. Годинава темата на Светската здравствена организација и UNAIDS е „Overcoming disruption, transforming the AIDS response“ – надминување на нарушувањата и трансформација на одговорот на епидемијата, со цел СИДА-та да стане минато како јавно-здравствена закана до 2030 година, објавува Заедничка програма на Обединетите нации за ХИВ/СИДА – UNAIDS.
Од првите случаи до откривањето на вирусот
Првите официјално документирани случаи на она што подоцна ќе се нарече СИДА се појавиле во јуни 1981 година, кога американскиот CDC забележал ретка форма на пневмонија кај група млади мажи во Калифорнија. Болеста набрзо добила стигматизирачки етикети како „GRID“ (Gay-Related Immune Deficiency) и „геј чума“, затоа што првите регистрирани случаи биле кај хомосексуалци.
Во 1983 година научниците конечно го изолираат вирусот што стои зад синдромот – ХИВ, човечкиот вирус на имунодефициенција. Откритието ја отвори вратата за дијагностика и за првите антиретровирусни терапии, но во 80-тите и раните 90-ти години СИДА беше реченица на смрт: милиони млади луѓе умираа, а стигмата и стравот беа дел од секојдневието.
Во 1996 година доаѓа пресврт: воведувањето на комбинирана антиретровирусна терапија ја претвора ХИВ инфекцијата од акутно смртоносна болест во хронично контролирано состојба кај оние што имаат пристап до лекување. Овој момент често се смета за почеток на „нова ера“ во борбата против СИДА.
Колку луѓе живеат со ХИВ денес
И покрај огромниот напредок, бројките зборуваат дека епидемијата и понатаму е глобален предизвик. Според најновите податоци на UNAIDS за 2024 година:
Во светот 40,8 милиони луѓе живеат со ХИВ, од кои околу 39,4 милиони се возрасни, а 1,4 милиони се деца под 15 години. Околу 53 проценти од сите лица со ХИВ се жени и девојки.
Во текот на 2024 година 1,3 милиони луѓе се инфицирале со ХИВ, а околу 630.000 луѓе починале од СИДА-поврзани заболувања. Од почетокот на епидемијата досега, проценките се дека повеќе од 91 милион луѓе се инфицирани, а над 44 милиони починале од последиците на СИДА.
Истовремено, има и причина за умерен оптимизам: смртноста од ХИВ е намалена за околу 54 проценти од 2010 година, а глобално 31,6 милиони луѓе имаат пристап до антиретровирусна терапија.
Науката денес: од терапија до превенција
Современите терапии овозможуваат човек со ХИВ да има речиси нормален животен век, ако навреме биде дијагностициран и редовно ја прима терапијата. Клучен концепт е „U=U“ (Undetectable = Untransmittable) – кога вирусното оптоварување е неоткриливо во крвта, ризикот за сексуално пренесување станува практично нула, што радикално ја менува борбата против стигмата и стравот.
Паралелно, превенцијата доживеа револуција. ПрЕП (pre-exposure prophylaxis) – превентивна терапија за лица со висок ризик – значително го намали бројот на нови инфекции во многу земји. Последниве години се развиваат и долгодејствувачки инјекции (како каботегравир и нови кандидати) кои се примаат на неколку месеци, наместо секојдневни таблети, што може да ја олесни превенцијата за милиони луѓе.
Во паралела со лековите, се работи и на вакцини и функционално „излекување“, но иако има ветувачки клинички студии и ретки случаи на луѓе кои се „функционално излекувани“ по сложени терапии, науката сè уште е далеку од масовно применливо решение. Фокусот до 2030 останува на пристапна терапија, тестирање, превенција и намалување на дискриминацијата.
Политика, пари и реалност: што се презема, а што се губи
Глобалната борба против СИДА во изминатите децении беше водена и со големи меѓународни програми, како PEPFAR и Глобалниот фонд. Тие програми буквално спасија милиони животи, особено во подсахарска Африка.
Но најновиот извештај на UNAIDS предупредува дека кратењето на средствата и политичките одлуки во клучни држави сериозно го загрозуваат напредокот. Според извештај објавен во ноември 2025 година, глобалното финансирање за превенција и третман на ХИВ опаѓа, дел од програмите се укинати или сведени на минимум, а пристапот до ПрЕП е прекинат за милиони луѓе.
„Огромен број луѓе починале од СИДА, а 2,5 милиони го изгубиле пристапот до лекови за да се спречи ширењето на ХИВ, поради намалувањата на глобалните програми откако Доналд Трамп се врати во Белата куќа, соопшти во вторникот телото на ОН за борба против СИДА, пренесува Ројтерс.
Постојаните недостатоци на финансирање и опасните ризици со кои се соочува глобалниот одговор на ХИВ имаат длабоки, трајни ефекти врз здравјето и благосостојбата на милиони луѓе низ целиот свет, се вели во извештај на UNAIDS.
Тоа директно се судира со целта на ОН и СЗО – крај на СИДА како јавноздравствена закана до 2030 година. Наместо постепено затворање на поглавје, здравствените работници на терен сè почесто предупредуваат на ризик од нов бран инфекции и смртни случаи, ако не се врати и не се зголеми финансирањето.
Светот во 2025: далеку од завршна линија, но со јасен пат
На хартија, светот знае што треба да направи: рано и масовно тестирање, универзален пристап до антиретровирусна терапија, широко достапен ПрЕП, силни програми за едукација, заштита на најранливите групи, намалување на стигмата и правна заштита за луѓето што живеат со ХИВ. Тоа не е научна мистерија, туку прашање на политичка волја, пари и солидарност.
Во 2025 година, реалната слика е парадоксална: никогаш немало толку многу знаење, лекови и алатки за да се држи ХИВ под контрола, но истовремено милони луѓе сè уште немаат основен пристап до тестирање и терапија, а некои земји дури и се повлекуваат од симболични гестови, како официјалното одбележување на Светскиот ден за борба против СИДА, пишува Guardian.
Во Македонија оваа година регистрирани 38 нови случаи на ХИВ
Во Македонија оваа година се регистрирани 38 нови случаи на ХИВ/СИДА, заклучно со 27 ноември, покажуваат податоците на Институтот за јавно здравје.
Според извештајот, инциденцата изнесува 2,1 на 100.000 жители, што е значително под просекот на земјите од ЕУ и ЕЕА, каде таа изнесувала 5,3 на 100.000 жители во 2024 година. Бројот на новорегистрирани случаи во 2025 година е помал за 25,5 отсто во споредба со истиот период лани, кога биле пријавени 51 случај.
Најголем дел од новите случаи, 15 лица, се регистрирани во Скопје, додека останатите се евидентирани спорадично во 14 други градови. Од вкупниот број, 37 лица се од машки, а едно од женски пол, со просечна возраст од 35 години. Најпогодена е возрасната група од 20 до 39 години, која опфаќа речиси три четвртини од новите случаи.
Во текот на годинава се пријавени и осум смртни случаи поврзани со СИДА.
Од Институтот потсетуваат дека од 1987 до 2025 година во земјата се регистрирани вкупно 726 случаи на ХИВ/СИДА, при што 32 отсто од нив се дијагностицирани во последните пет години, што укажува на нагорен тренд.
Што значи Светскиот ден за борба против СИДА денес
Светскиот ден за борба против СИДА повеќе не е само ден на црвената панделка, туку ден за конкретни прашања:
дали ќе се задржат или зголемат средствата, дали ќе имаме закони што ги штитат, а не казнуваат луѓето со ХИВ, дали ќе имаме образовни кампањи засновани на факти, а не на страв, дали ќе ја прифатиме научната вистина дека човек со неоткриливо вирусно оптоварување не е закана за својот партнер, семејство или околина.
Од првите случаи во 1981 година, до денес, приказната за СИДА е приказна за трагедии, но и за научен напредок и човечка солидарност. Прашањето во 2025 година не е дали знаеме како да ја завршиме епидемијата – туку дали имаме храброст и истрајност да го направиме тоа до крај.
Редакција Фронтлајн
Прочитајте и…
Во 2025 година регистрирани 38 случаи на ХИВ/СИДА во Македонија
